ชีวนฺตาปิ  มตา  ปญฺจ     พฺยาเสน  ปริกิตฺติตา
ทุกฺขิโต  พฺยาธิโต  มุฬฺโห   อิณวา  นิตฺยเสวโก.

คน ๕ จำพวก คือ คนมีทุกข์ร้อน คนป่วยไข้ คนหลง คนมีหนี้สินล้นตัว ราชเสวก ที่รับใช้ใกล้ชิด แม้จะมีชีวิตอยู่ ก็เหมือนตายแล้ว (ตายทั้งเป็น)

คนทุกข์ร้อนหนี้สิน     คนหลง
ราชเสวกอีกคนหลง     ป่วยไข้
มีชีวิตยืนยง               เหมือนบ่ มีแล
คนห้าพวกนี้ไซร้        กล่าวไว้ในคัมภีร์ ฯ

บุคคลผู้อยู่ในสถานการณ์ลำบาก มี ๕ จำพวก คือ

- คนมีทุกข์ร้อน  ย่อมไม่มีอารมณ์อยากได้อยากดีแล้ว มีแต่ความร้อนอกร้อนใจ ลุกลี้ลุกลน ทำอะไรไม่ถูก หงุดหงิด เคร่งเครียด

- คนเจ็บป่วย  มีความอ่อนแอทั้งร่างกายและจิตใจ อยู่อย่างซังกะตาย หดหู่เหี่ยวแห้ง น้อยอกน้อยใจ ที่ไม่มีใครเหลียวแล

- คนหลง  ขาดสติสัมปชัญญะ สะดุ้งตกใจ หลงเชื่อคำของคน จนสิ้นเนื้อ ประดาตัว หวาดหวั่น ระแวงกลัว ไม่กล้าทำอะไร ไม่กล้าตัดสินใจ

- คนมีหนี้สินล้นตัว กระวนกระวายใจ กลัวจะถูกฟ้องร้องขึ้นโรงขึ้นศาล

- ข้าราชบริพารสนองงานใกล้ชิด  ประหวั่นพรั่นพรึงว่า เหนือหัวจะรับสั่งอย่างไร ทั้งระมัดระวัง ประหม่าทำอะไรไม่ถูก

-------

อนาคตํ  ภยํ  ทิสฺวา     ทูรโต  ปริวชฺชเย
อาคตญฺจ  ภยํ  ทิสฺวา   อภีโต  โหติ  ปณฺฑิโต ฯ

บัณฑิต เมื่อเห็นภัยตั้งแต่ยังมาไม่ถึง  ย่อมหาทางหลบหลีกเสียแต่เนิ่น ๆ เมื่อเห็นภัยมาถึงแล้ว ก็ไม่ครั่นคร้าม

เห็นภัยใหญ่แต่ช้า     จักถึง ตนแฮ
ปราชญ์ย่อมผ่อนผันพึง   หลบลี้
ภัยใดด่วนโดนตรึง   ตราติด  ตัวนา
ใจปราชญ์ปราศแสยงชี้   เช่นหล้าแลไศล ฯ

"กันดีกว่าแก้"  สำนวนนี้ยังเป็นอมตะ การรู้จักป้องกันปัญหาข้อผิดพลาด ตั้งแต่เนิ่น ๆ ย่อมเป็นผลดี เพราะ พลั้งพลาดไปแล้ว จะแก้ไขลำบาก

บัณฑิตทั้งหลาย มีความรอบรู้ หมั่นสังเกตุสภาวะทางธรรมชาติบ้าง สังเกตุดูผู้คนบ้าง สังเกตุดูสัตว์เลี้ยง หรือ ความเปลี่ยนแปลงทางธรรมชาติบ้าง เมื่อเห็นว่าจะมีภัย หรือ เห็นภัยจะมาถึง ก็หาทางป้องกันไว้แต่เนิ่น ๆ เมื่อเห็นว่า ไม่มีทางจะป้องกันได้ ก็หาทางหลีกเลี่ยง ตั้งแต่ภัยนั้นยังมาไม่ถึง แต่เมื่อภัยมาถึงเข้า หาวิธีป้องกันแก้ไขไม่ได้ หรือ หลบหลีกหนีไม่ทัน ก็ไม่ตระหนกตกใจ ไม่หวาดหวั่น ไม่ครั่นคร้าม มีความหนักแน่น ตั้งสติให้มั่น ค่อยคิดหาวิธีแก้ไข หาวิธีผ่อนหนักให้เป็นเบา ค่อย ๆ สะสางไปทีละน้อย ไม่ปล่อยปละละเลยให้ลุกลาม เมื่อทำได้อย่างนี้ เรื่องร้ายก็จะกลายเป็นดี ปัญหาที่ได้รับการแก้ไข ก็จะเข้าสู่ภาวะปรกติโดยไม่ยากนัก

-------