วัฒนธรรมจีนกับพื้นฐานการจัดการเกษตรไทย

ศ.ระพี สาคริก

.....................................................................

หวนกลับไปนึกถึงประวัติความเป็นมาของชุมชนในเขตแหลมทอง

ซึ่งถือกันว่ามีความอุดมสมบูรณ์อยู่ในตัว จนถึงกับมีภาษิตบทหนึ่งซึ่งกล่าวไว้ว่า

“ในน้ำมีปลา ในนามีข้าว”

ในอดีตดินแดนของจีนยังมีสภาพที่แร้นแค้นจนกระทั่งถึงกับไม่มีอะไรจะกิน

คงมีแต่กิ่งไม้แห้งๆ ที่จะเก็บสะสมเอาไว้ใช้ให้ความอบอุ่นในฤดูหนาว

ตามประวัติศาสตร์ได้ชี้เอาไว้ว่าคนจีนได้อพยพลงมาอยู่ในท้องถิ่น

ที่เรียกกันว่าแหลมทอง แต่ก็ใช่ว่าจะละทิ้งในการประกอบอาชีพทางการเกษตรก็หาไม่

ประชากรเหล่านี้ได้ล่องเรือสำเภาตามกระแสลมลงมาสู่ตอนใต้

ส่วนหนึ่งผ่านอ่าวตังเกี๋ยลงมาเข้าสู่ปากน้ำเจ้าพระยา

อีกส่วนหนึ่งได้แล่นเรือผ่านไปยังปากแม่น้ำที่เรียกกันว่า “แม่น้ำท่าจีน”

สิ่งที่ปรากฏเป็นความจริงอยู่ในประวัติศาสตร์ก็คือ

คนจีนเหล่านี้ได้มาตั้งรกรากปลูกพืชเลี้ยงสัตว์กันเป็นส่วนใหญ่

ฉันยังจำความได้ดีว่าในสมัยที่ตนยังเป็นเด็กอายุเพียงไม่ถึงสิบขวบ

สวนผักคนจีนเหล่านี้ปรากฏอยู่โดยรอบชานเมืองกรุงเทพฯ

แต่เนื่องจากบริเวณดังกล่าวมีสภาพเป็นดินเหนียว ดังนั้นการทำเกษตรจึงนิยมยกท้องร่อง

เพื่อให้การระบายน้ำของดินมีคุณสมบัติที่ดีขึ้น

มีภาษิตบทหนึ่งซึ่งตรงกันกับสัจธรรมในด้านวิชาการ

ของการแก้ไขปัญหาเรื่องคุณสมบัติของดิน ตามหนังสือที่เรียบเรียงขึ้น

โดยอาจารย์สวัสดิ์  วีระเดชะ ซึ่งปรากฏอยู่ในสมัยนั้น ได้ระบุว่า

“การแก้ปัญหาดินเลวเราควรจะต้องใช้การเขตกรรม”

ซึ่งหมายถึงการสับพรวนพื้นผิวดินให้เรียบอยู่เสมอ

สิ่งเหล่านี้เป็นหลักเบื้องต้นซึ่งคนจีนสมัยนั้นนิยมใช้กันอย่างกว้างขวาง

ยังมีภาษิตอีกบทหนึ่งที่กล่าวไว้ว่า “การเขตกรรมคือปุ๋ยของคนจน”

ซึ่งหมายถึงว่าคนจนไม่มีเงินจะซื้อปุ๋ยอย่างอื่นแต่ก็มีทางออก

โดยการสับพรวนผิวดินให้ร่วนซุยอยู่เสมอ สิ่งเหล่านี้เอง

ที่ช่วยให้เนื้อดินสามารถปล่อยออกมาให้ต้นไม้ได้ใช้ประโยชน์โดยไม่ต้องซื้อหา

ในสมัยนั้นฉันยังได้เห็นการทำเกษตรของชาวจีนที่อยู่ปลายจมูกของเราเอง

จากบริเวณอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิซึ่งเราเรียกว่าสนามเป้า สองข้างถนนพหลโยธิน

จนกระทั่งถึงสะพานควายก็ยังมีสวนผักของชาวจีนที่ยังมีการเพาะปลูกเลี้ยงสัตว์

บริเวณดังกล่าวเราจะพบกับการเลี้ยงหมูและเลี้ยงเป็ดไก่เอาไว้ในร่องของสวนผัก

นอกจากนั้นยังมีการปลูกข้าว ดำนา แต่ไม่ได้ดำข้าวลงไปไว้ในนา

หากดำลงไปในร่องสวนสองข้าง หากดำลงไปในสองข้างของร่องสวน

จนกระทั่งข้าวออกรวง เป็ดที่เลี้ยงอยู่ในท้องร่องก็ยังได้กินข้าวเปลือก

นอกจากนั้นปลาที่เลี้ยงเอาไว้ในท้องร่องก็ยังได้กินข้าวเปลือกอีกด้วย

สิ่งที่กล่าวมาแล้วทั้งหมดดูจะเป็นเรื่องธรรมดา

ของชีวิตเกษตรกรชาวจีนซึ่งมีการปลูกพืชเลี้ยงสัตว์แพร่หลายอยู่ในชานเมืองกรุงเทพฯ

รวมทั้งในบริเวณอำเภอดำเนินสะดวก จังหวัดราชบุรีร่วมด้วย

สิ่งที่กล่าวมาแล้วทั้งหมดนี้เอง ถ้าจะนำมาสรุปก็คงกล่าวได้ว่า

การทำเกษตรอินทรีย์มันมีมาช้านาน

โดยเฉพาะการที่คนไทยมีโอกาสศึกษาหาความรู้จากวัฒนธรรมการเกษตรของจีน

ซึ่งอยู่ปลายจมูกเรานี่เอง แต่เหตุการณ์ในครั้งนั้นมันก็เหมือนภาษิตบทหนึ่งกล่าวว่า

“เส้นผมบังภูเขา” ดังนั้นทั้งๆ ที่ภาพซึ่งได้กล่าวมาแล้วมันอยู่ที่ปลายจมูกของเราเอง

แต่แทนที่จะให้ความสำคัญในการเรียนรู้อย่างถึงเหตุถึงผล

ทำไมชีวิตคนไทยจึงใคร่ไปเรียนการเกษตรที่ใช้สารเคมี

หรือที่เรียกว่าเกษตรสมัยใหม่จากฝรั่ง ประเด็นนี้เองที่อาจจะสรุปได้ว่า

เป็นเพราะชีวิตคนไทยตกอยู่ใต้อิทธิพลความทันสมัยทางด้านวัตถุ

จนกระทั่งอยู่ในความประมาท

ถัดจากนั้นมารัฐบาลไทยกลับมาใช้นโยบาย

ส่งคนที่ได้รับทุนการศึกษาของรัฐไปเรียนการเกษตรที่ฟิลิปปินส์

ซึ่งมีอิทธิพลอเมริกันอยู่ที่นั่นอย่างชัดเจน

 หลังจากนั้นก็มีการสืบทอดความคิดติดต่อกันมาเรื่อยๆ

เริ่มมีการสั่งสารเคมีจากเมืองนอกมาใช้ในการทำไร่ทำนา

กันอย่างเป็นกอบเป็นกำ นอกจากนั้นบัณฑิตที่จบจากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

ก็ออกมาทำงานรับใช้ฝรั่ง โดยออกมาเป็นคนขายปุ๋ยขายยาให้กับเขา

มันช่างเอออออย่างกับปี่กับขลุ่ยเอาเลยทีเดียว

ตัวฉันเองเมื่อเข้ามาเรียนเกษตรอยู่ที่แม่โจ้ในปี พ.ศ.๒๔๘๓

ฉันเริ่มได้เห็นการสอนในหลักสูตรที่มีการนำเอาสารเคมีมากล่าวเน้นความสำคัญกันแล้ว

แต่นักเรียนก็ยังมีการใช้อินทรียวัตถุเช่น มูลเป็ด มูลไก่ และมูลสุกร

นำมาใช้ในการปลูกป่า แต่เราก็เริ่มต้นพูดกันถึงเรื่องสารเคมีแบบแยกส่วน

เช่น เราพูดกันว่าธาตุไนโตรเจนเป็นสิ่งที่ให้ประโยชน์บำรุงใบ

ฟอสเฟตเป็นแร่ธาตุที่ให้ประโยชน์ด้านบำรุงส่วนของการสืบพันธุ์

ปอแตชคือแร่ธาตุที่ให้ประโยชน์ด้านการเก็บสะสมของพืชจำพวกแป้งเช่น

หัวเผือกหัวมัน เป็นต้น อย่างไรก็ตามธรรมชาติของทุกอย่างไม่ได้หยุดแค่นั้น

เมื่อมีการเริ่มต้นในการพูดถึงทุกอย่าง ในที่สุดมันก็บานปลาย

จนเมื่อฉันกลับมาทำงานในกระทรวงเกษตรฯ

ทางกระทรวงก็เริ่มมีการสั่งสารเคมีจากเมืองนอกมาใช้

ในการทำไร่ทำนากันอย่างเป็นกอบเป็นกำ

นอกจากนั้น  บัณฑิตที่จบจากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

ก็ออกมาทำงานรับใช้ฝรั่ง โดยออกมาเป็นคนขายปุ๋ยขายยาให้กับเขา

 มันช่างเอออออย่างกับปี่กับขลุ่ยเอาเลยทีเดียว

อย่างว่านั่นแหละ

เราได้มีการเริ่มต้นขึ้นแล้วเราก็คงหยุดได้ยาก หากยังคงบานปลายออกไปเรื่อยๆ

จนกระทั่งผลการปฏิบัติมันกว้างขวางออกไปกลายเป็นผลประโยชน์ของผู้คน

ที่เกี่ยวข้องโดยตรง เข้าไปแอบแฝงอยู่ในระบบการจัดการ

หรืออาจเรียกว่ามันเป็นรูปแบบของคอรัปชั่นที่แก้ไขได้ยาก

เพราะถ้าจะยกเลิกสิ่งนี้ ผลจากการปฏิบัติซึ่งให้ประโยชน์แก่ตัวบุคคลบางคน

มันก็ไม่อาจหยุดได้เพราะทุกสิ่งทุกอย่างได้

กลายเป็นผลประโยชน์ส่วนตัวผูกมัดไว้อย่างแน่นหนา

ฉันนึกถึงช่วงที่เป็นรัฐมนตรีกระทรวงเกษตร

บ้านของฉันมันอยู่ใต้ลมซึ่งพัดโชยมาจากบริเวณเกษตรศาสตร์บางเขน

จมูกฉันได้กลิ่นสารเคมีกำจัดศัตรูพืชที่เรียกว่าฟอสเฟต

หรือที่ชาวบ้านเรียกว่ายาหัวกะโหลก

ซึ่งสารเคมีประเภทนี้แม้แต่กลิ่นก็ยังเป็นพิษเป็นภัยให้แก่คนถึงชีวิต

เย็นวันนั้นฉันรีบเดินทางเข้าไปในบริเวณเกษตรกลางบางเขน

ในที่สุดก็พบว่ามีส่วนหนึ่งของพื้นที่ซึ่งเจ้าหน้าที่

นำเอาตัวยาปราบศัตรูพืชไปทิ้งจมไว้อย่างเป็นกอบเป็นกำ

แม้แต่บ้านคนที่เป็นคนงานอยู่ที่นั่น

 ก็ยังจมอยู่ในบริเวณซึ่งมีถังเคมีถูกทิ้งเอาไว้ใต้ถุน

********************************