มหาเจดีย์ชเวดากองตั้งอยู่ในระดับความสูง ๑๙๐ ฟุตหรือ ๕๖ เมตรของเนินเขาสิงฆุตตระ โดยยอดเนินถูกปรับพื้นที่ให้เสมอกัน ความกว้างจากเหนือจรดใต้ ๙๐๒ ฟุตหรือ ๒๗๕ เมตร จากตะวันออกถึงตะวันตก ๗๐๕ ฟุต หรือ ๒๑๕ เมตร ครอบคลุมในพื้นที่ตั้งทั้งหมดประมาณ ๓๕ ไร่ และมีกำแพงสูงล้อมโดยรอบ

เส้นทางสู่ยอดมหาเจดีย์ชเวดากองมี ๔ ทิศด้วยกัน แต่ละทิศบริเวณทางเข้าจะมีรูปสัตว์ในตำนานปรัมปรา ๒ รูปเป็นสัตว์ครึ่งสิงโตครึ่งนกทำหน้าที่เป็นทวารบาล เรียกกันว่า ‘ชินเต้’ (Chinthe) หรือสีหปักษีทวารบาลและยักษ์ทวารบาล อันเป็นความเชื่อของชาวพม่าว่าชินเต้คือผู้ปกป้องรักษา และบ้างก็ว่าเป็นผู้คอยดูแลไม่ให้มีการสวมรองเท้าขึ้นไปบนยอดเขาอันเป็นที่ประดิษฐานพระมหาเจดีย์ชเวดากอง

เส้นทางสู่ยอดมหาเจดีย์ทางทิศใต้

ทิศที่ผู้คนที่จะมาสักการะบูชาพระมหาเจดีย์ชเวดากองใช้กันมากที่สุด คือทิศใต้ เนื่องจากมีถนนที่ทอดตรงมาจากใจกลางเมืองหรือเขตซีบีดี (Central Business Distric) บริเวณตลาดสก๊อตต์ (Boyoke Market) และพื้นที่โดยรอบที่ครอบคลุมไปด้วยอาคารสูง อาคารพาณิชย์ เพราะเป็นย่านธุรกิจสำคัญของเมืองย่างกุ้ง เบื้องขวาของถนนเส้นนี้จะเห็นเจดีย์มหาวิศระ (Maha Wizara) ก่อนถึงจุดตัดกับถนน (

บริเวณจุดตัดนี้หากเลี้ยวซ้ายไปอีกเล็กน้อยจะพบกับวงเวียน U Wizara Roundabout & Monument หากเลี้ยวขวาจะพบกับ Army Religious Communoty Centre และ Police Religious Community Centre แต่หากข้ามถนนตรงไปก็คือบันได ๑๐๔ ขั้นทอดตัวสู่ลานเจดีย์ชเวดากอง

ระหว่างสองข้างทางบันได เรียงรายไปด้วยร้านค้าที่ได้รับอนุญาตจากทางวัดให้จำหน่ายสินค้าและของที่ระลึกแก่ผู้คนที่มาสักการบูชา เป็นจุดที่ พ.สุวรรณ ผู้เขียนหนังสือ “พระเจดีย์ชเวดากอง พระมหาเจดีย์ทองคำองค์ศักดิ์สิทธิ์ของโลก” แนะนำว่า ผู้สนใจและศรัทธาอยากได้ ‘พระบัวเข็ม’ ซึ่งเป็นพระอรหันต์ที่มีฤทธิ์มาก ก่อนบวชเคยค้าขายในตลาดปรากฏว่าค้าขายดีมาก มาบูชา ก็ควรแวะหาเช่าได้จากร้านค้าบริเวณนี้เพราะสร้างได้งดงามและต้องลักษณะของพระบัวเข็มที่แท้จริง

นอกจากนี้ว่ากันว่าเดิมใครที่เดินทางขึ้นด้านนี้ จะเห็นคานไม้สักเก่าแก่หลายท่อนที่รอดพ้นจากการทำลายของอังกฤษเมื่อวันที่ ๑๔ เมษายน พุทธศักราช ๒๓๙๕ ส่วนตัวอาคารทั้งหมดที่สร้างครอบลานขึ้นสู่มหาเจดีย์เห็นเด่นแต่ไกลเป็นอาคารที่สร้างใหม่หลังสงครามอังกฤษ-พม่าครั้งที่สองสิ้นสุดลง

ประวัติศาสตร์พม่า-อังกฤษนั้นเรียกกันว่าเป็นยุคของ ‘สมัยอาณานิคมอังกฤษ’ ซึ่งก่อให้เกิดสงครามอังกฤษ-พม่า ถึง ๓ ครั้ง ครั้งที่ ๑ เกิดขึ้นเมื่อพุทธศักราช ๒๓๖๗ สมัยราชวงศ์คองบองของพม่า เมื่ออังกฤษซึ่งกำลังขยายอิทธิพลของตนจากอินเดียสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ได้ยกทัพเรือพร้อมด้วยทหาร ๑๑,๐๐๐ คนเข้าโจมตีเมืองย่างกุ้งจนราบคาบ ทำให้พม่าต้องเสียดินแดนไปส่วนหนึ่ง

สงครามอังกฤษ-พม่า ครั้งที่ ๒ เกิดขึ้นในปีพุทธศักราช ๒๓๙๕ ซึ่งพม่าต้องเสียดินแดนพม่าตอนล่างทั้งหมดให้กับอังกฤษ โดยอังกฤษอ้างเอาสาเหตุมาจากความขัดแย้งทางการค้าของพ่อค้าอังกฤษที่ทำการค้าขายอยู่แถบเมืองย่างกุ้งและพะโค จึงยึดเอาดินแดนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิระวดี ซึ่งรวมถึงเมืองท่าสำคัญเช่น ‘ย่างกุ้ง’ ไปด้วย และสงครามครั้งนี้เองที่อังกฤษได้ทำลายอาคารทางขึ้นด้านทิศใต้ของพระมหาเจดีย์ชเวดากองจนเสียหายไปมาก ส่วนสงครามอังกฤษ-พม่าครั้งที่ ๓ ที่ถึงกับทำให้ ‘พม่าเสียเมือง’ เกิดขึ้นในปีพุทธศักราช ๒๔๒๘ ในรัชสมัยของ ‘พระเจ้าธีบอ’ หรือ ‘สีป่อ’ โอรสของพระเจ้ามินดง ซึ่งกลายเป็นกษัตริย์องค์สุดท้ายของพม่าหลังจากอังกฤษได้ครอบครองพม่าไว้ได้ทั้งประเทศ

สำหรับตอนบนสุดของบันไดด้านทิศใต้ ผู้เดินทางจะพบวิหารที่อยู่ใกล้ที่สุดอันเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธเจ้าในอดีตพระนามว่า ‘โกนาคมน’ (Temple of the Konagamana)

เส้นทางสู่ยอดเจดีย์ทางทิศเหนือ

                จากถนน Ar zar ni st. สู่ทางขึ้นด้านทิศเหนือ จะพบบันไดสูง ๑๒๘ ขั้น สร้างขึ้นเมื่อปีพุทธศักราช ๒๐๐๓ โดยพระนางชินสอบู ตอนบนสุดของบันไดคือวิหารซึ่งเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันพระนามว่า ‘โคตมะ’ (Temple of the Gautama Buddha)

                ทิศเหนือของบันไดมีอ่างน้ำ ๒ ใบ ใบทางขวามีชื่อว่า ‘ตุยซีกะ’ (Thwezekan) แปลว่า ‘อ่างชำระโลหิต’ ซึ่งสำหรับชาวมอญแล้วเมื่อได้เห็น ได้สัมผัส หรือได้รับรู้ประวัติความเป็นมาของอ่างน้ำนี้คงเจ็บชอกช้ำระกำใจเป็นยิ่ง เพราะมีตำนานเล่าว่าครั้งที่พระเจ้าอโนรธายกทัพมาตีเมืองตะโทงซึ่งเป็นเมืองหลวงของมอญได้สำเร็จ แม่ทัพของพระองค์ชื่อ ‘ญาณสิทธา’ ได้นำอาวุธที่เปื้อนเลือดมาชำระที่อ่างใบนี้

                เลือดที่หลั่งไหลสู่สายน้ำเพื่อชำระดาบให้สะอาด มิใช่หรือคือพี่น้องที่ต่างดับชีพสาบสูญไปด้วยไฟสงครามระหว่างพม่า-มอญ ที่ยืดเยื้อมานับร้อยนับพันปี

เส้นทางสู่ยอดเจดีย์ทางทิศตะวันออก

                จากถนน Nat Mauk Rd. เชื่อมต่อกับ Bahan Rd. ด้านหนึ่งคือทะเลสาบหลวง (Kan Daw Gyi Lake) ส่วนตรงข้ามเป็นถนนสายเล็กๆ ซึ่งเป็นส่วนต่อเนื่องจากตลาดปะหัน เป็นเส้นทางที่มีสินค้าตั้งขายเรียงรายทั้งของที่ระลึก ดอกไม้ หนังสือ ฯลฯ สภาพเดิมเมื่อไม่กี่ปีมานี้บริเวณทางขึ้นด้านนี้ส่วนที่เป็นลานช่วงกลางทางขึ้นจะมีร้านขายน้ำชาตั้งอยู่ใกล้ๆ กับศิลาจารึกจำนวน ๓ หลักของพระเจ้าธรรมเจดีย์ ซึ่งรับสั่งให้จารึกไว้เมื่อพุทธศักราช ๒๐๒๘ ในคราวที่ทรงส่งมอญไปอุปสมบทที่ลังกาและกลับมาผูกกัลยาณีสีมาที่เมืองพะโค (หงสาวดี) จากนั้นพระองค์ทรงให้ซ่อมพระเจดีย์ชเวดากองและมีรับสั่งให้จารึกบอกเล่าประวัติของเจดีย์เป็นภาษามอญ พม่า และบาลี

                ปัจจุบันศิลาจารึกซึ่งมีส่วนแตกหักอยู่บางส่วน ได้ถูกย้ายไปอยู่บนลานเจดีย์บริเวณฝั่งตรงข้ามที่เป็นจุดไหว้พระวันอาทิตย์ หรือเบื้องทิศตะวันออกเฉียงเหนือ โดยมีการสร้างอาคารบังแดด ลม ฝน ไว้ อย่างไรก็ตามข้อความในศิลาจารึกถูกเขียนขึ้นใหม่เพื่อให้อ่านง่ายขึ้นด้วยภาษามอญ พม่า และภาษาอังกฤษ

                บันไดทิศตะวันออกมี ๑๑๘ ขั้น ในอดีตถูกทำลายไปมากเช่นเดียวกัน ในครั้งที่อังกฤษโจมตีเจดีย์เมื่อปีพุทธศักราช ๒๓๙๕ ตอนบนสุดของบันไดคือวิหารที่ประดิษฐานพระพุทธเจ้าในอดีตพระนามว่า ‘กกุสันธะ’ (Temple of the Kakusandha Buddha)

เส้นทางสู่ยอดเจดีย์ทางทิศตะวันตก

เป็นทางขึ้นมาจากถนนอูวิสารา (