สำหรับผู้คนในถิ่นบ้านใกล้เรือนเคียงรอบๆไทยเรานั้น  อันที่จริงมีอัธยาศัยในเบื้องต้นที่คล้ายคลึงกัน  เนื่องจากแต่ละชาติมีจุดเริ่มต้นจากอารยธรรมที่ทอดผ่านกันมายาวนาน  คนไทยเป็นอย่างไร  คนของเขมรก็แบบนั้น  ผิดแต่ว่ายุคสมัยที่ทำให้คนของเราพัฒนาอุปนิสัยผิดเพี้ยนกันไปอย่างรวดเร็วผิดธรรมชาติ  และถูกความเป็นวัตถุนิยมครอบงำอย่างถอนตัวไม่ขึ้น  ซึ่งถ้าหากว่าเราไม่เปลี่ยนคนอื่นก็จะทำให้เราเปลี่ยนไปในที่สุด 

และเขมรเองก็เช่นกัน  ฉันเชื่อว่าอีกสัก 30 กว่าปีผ่านไปจากนี้  ลองกลับมาดูเขมรอีกสักครั้ง  เราคงเห็นตึกผุดกันอยู่เต็มท้องถนนที่เสียมเรียบ  ซึ่งทุกวันนี้มีให้เห็นกันอยู่น้อยเต็มที   ถึงแม้จะมีคนบอกว่ารัฐบาลห้ามไม่ให้ประชาชนสร้างตึกสร้างบ้านที่สูงเกินกว่า 2 ชั้นก็เถอะ  ฉันก็อยากจะรู้ว่ารัฐหน้าไหนจะทานกระแสนายทุนใหญ่ไปได้พ้น  เพราะฉันเคยนึกถึงพม่าที่ในเมืองเต็มไปด้วยวัดว่าอาราม  รวมไปถึงเจดีย์สูงใหญ่อย่างชเวดากอง  แต่พม่าเองก็มีระดับการพัฒนาที่เร็วกว่าเขมรมาอีกขั้น  แล้ววิวัฒนาการของมันก็จริงอย่างที่ฉันคิดไว้  เพราะทุกวันนี้ตึกเต็มย่างกุ้งไปหมดเลย   ที่หนีไม่พ้นก็เห็นจะเป็นโรงแรมชื่อดังของนายทุนเจ้าใหญ่นั่นเอง

บนท้องถนนที่เต็มไปด้วยผู้คนเขมรสัญจรผ่านไปผ่านมา  เราจะเห็นโบราณสถานอย่างนครวัดนครธมไปพร้อมๆกับชีวิตประจำวันของผู้คนที่คลาคล่ำมากหน้าหลายตา   ขับทั้งรถมอเตอร์ไซด์และรถจักรยานกันอยู่บริเวณข้างถนนหนทาง  เหมือนดั่งกับเป็นภาพที่ขัดกันอยู่ในที  เพราะเมืองทั้งเมืองเต็มไปด้วยโบราณสถานและโบราณวัตถุ  หากแต่ชีวิตประจำวันของคนในพ.ศ.2548 ก็ร่วมประกอบอยู่ในภาพนั้นด้วย  เหมือนจิตรกรที่พันผูกเรื่องราวในสองภพไว้ด้วยกัน   ซึ่งพาฉันจิตนาการต่อไปว่า  หากยกเอาผู้คนออกไปแล้วให้เหลือไว้แต่เมืองนครวัดนครธม  จากนั้นมองไปรอบๆ  มันคงเหมือนกับเราอยู่ในเมืองโบราณ  และคล้อยตามไปกับจินตนาการว่าเราเคยมีส่วนร่วมอยู่ที่ไหนสักแห่งในประวัติศาสตร์นั้นก็เป็นได้

ปราสาทแรกที่ฉันได้ไปเยี่ยมชมแห่งเมื่อมาถึงดินแดนขอมแห่งนี้  ก็คือปราสาทโลเลย  ซึ่งสร้างขึ้นในยุคของพระนคร  สมัยกษัตริย์ยโศวรมันที่ 1 เมื่อประมาณหนึ่งพันกว่าปีก่อน  (สำหรับการเข้าชมปราสาทที่สำคัญๆนั้นจะมีเจ้าหน้าที่คอยตรวจบัตรผ่านที่พวกเราจะต้องไปทำในราคาคนละ 40 เหรียญสหรัฐต่อ 3 วัน)  มัคคุเทศก์พยายามช่วยเราในการเรียบเรียงลำดับจัดสถานที่เข้าชม  ให้เป็นไปตามวิวัฒนาการของปราสาทว่าที่ไหนเกิดก่อนดูก่อนที่ไหนเกิดหลังดูหลัง  แต่ก็ยังพาลทำให้คนความจำสั้นอย่างเราๆลืมกันไปได้หน้าตาเฉย  ซึ่งไม่ว่าคุณไกด์จะพูดสักกี่รอบ  หากมาทวนความจำกันทีไร  ก็เห็นว่าสมองขี้เลื่อยมันทำงานขึ้นมาให้ทุกทีเชียว   บอกได้คำเดียวว่าลืม

ต่อมาก็ได้ยลโฉมปราสาทพระโค และปราสาทบากอง  ซึ่งวัฒนาการเขยิบขึ้นมาอีก  แต่ก็ยังอยู่ในเขตเมืองหริหราลัย  เหล่านี้ล้วนได้รับอิทธิพลมาจากฮินดู  ไศวะนิกาย   สังเกตง่ายๆว่าภายในปราสาทจะมีศิวลึงค์เป็นแทนตั้งอยู่ภายในปราสาท  ส่วนบริเวณด้านหน้าปราสาทจะมีรูปแกะสลักหินใหญ่เป็นพระโคตั้งอยู่เสมอๆ 

หลังจากรับประทานอาหารกันเสร็จ  เราก็พากันไปยังทะเลสาบซึ่งนับเป็นเส้นเลือดใหญ่ของคนเขมร  “โตนเลสาป”   ซึ่งคำว่าโตนเลนั้นแปลว่า แม่น้ำ  และสาปแปลว่า จืด   จริงๆแล้วคำเขมรนั้นไม่ต่างกับคำไทยไปสักเท่าไรเลย  ยกตัวอย่างเช่น คำว่า ขอบคุณ ในภาษาไทย  จะเท่ากับคำเขมรว่า  ออกุน  หากเราลองพูดดูเร็วๆจะรู้ว่ามันช่างเหมือนกันไปหมดเลย   ยิ่งไปกว่านั้น  ความเป็นอยู่  ผู้คน  บ้านเรือน  อาหารการกิน  รวมไปถึงวัฒนธรรมก็ไม่ได้ต่างไปจากเราเลย  ทั้งนี้ก็มีคำอธิบายง่ายๆว่าเราไปรับเอาจากเขามานั่นเอง   เพราะในสมัยก่อนเก่านั้น  เสียมกุก หรือ สยามประเทศของเรานี้ได้มีอำนาจกล้าแข็งไปบุกตีเขมรในยุคที่อาณาจักรเขมรกำลังอ่อนแอ  ในที่สุดจึงได้ล่มสลายไปเพราะฝีมือคนไทยเราอยู่หลายครั้งหลายครา  จนมาถึงยุคอาณานิคมสุดท้ายเขมรจึงได้ตกไปเป็นเมืองขึ้นของฝรั่งเศสไปในที่สุด  ซึ่งอันต้นเหตุใจความนั้นฉันเห็นว่าน่าจะมาจากการที่เกิดการแตกแยกทางความคิดของกษัตริย์กับประชาชนในประเทศนั่นเอง  ด้วยเขมรมีการเปลี่ยนแปลงความเชื่อทางศาสนาอยู่เป็นเนื่องนิจ  เดี๋ยวสมัยหนึ่งก็ได้รับอิทธิพลของศาสนาฮินดู  พอมาอีกสมัยหนึ่งก็มานับถือพุทธ  โดยจะเห็นได้จากโบราณสถานโบราณวัตถุต่างๆที่เคยถูกสร้างในสมัยพุทธรุ่งเรือง  พอมาเปลี่ยนเป็นฮินดูก็มีการทำลายรูปปั้นพระพุทธรูปทิ้งไป

บรรยากาศบริเวณรอบๆโตนเลสาปทำให้เราเห็นชีวิตผู้คนที่ผูกพันอยู่กับแหล่งน้ำเป็นอย่างมาก  ไม่ว่ากิจกรรมใดๆจะอยู่ในบริเวณโดยรอบอย่างครบครัน  ทั้งอาบน้ำ  ทำอาหาร  เรียนหนังสือ  จับปลา  เลี้ยงจระเข้  เลี้ยงปลา เลี้ยงกุ้ง  ฯลฯ    ตอนแรกๆที่ลงเรือฉันก็รู้สึกทึ่งแล้วว่าเด็กเพียงสองคนถ่อเอาไม่คำยันให้เรือออกจากอู่ที่เหลือเพียงช่องแคบๆให้ผ่านไปได้อย่างไร  ทั้งเรือสวนเข้าแล้วก็ไหนจะสวนออก  ยิ่งเห็นถึงความยากจนของผู้คนยิ่งทำให้เรามองกลับมาหาตัวเองว่าเรานั้นมันช่างมีวาสนามากกว่าเขาอีกตั้งหลายล้านเท่า   พอนั่งเรือออกมาไกลหน่อย  กลิ่นเหม็นที่คลุ้งอยู่บริเวณปากอู่จอดเรือก็ค่อยๆคลายลงไป  อันเป็นสัญญาณว่าเราอยู่ไกลออกมาจากบริเวณที่ผู้คนตั้งบ้านเรือนกันแล้ว  ยิ่งล่องออกไปไกลเท่าไร  มันก็ยิ่งเหมือนทะเลเข้าไปเท่านั้น  ช่างเวิ้งว้างและกว้างใหญ่สุดตา  ไม่รู้ว่าจุดจบไปอยู่ตรงไหน  บอกได้จริงๆว่าเป็นทะเลสาบที่ใหญ่สมกับที่ได้รับเกียรติให้เป็นทะเลสาบที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้กันไปเลย  ไม่ว่าฉันจะมองไปเห็นผู้คนที่ไหนก็โบกไม้โบกมือทักทายกันไปตามประสา  ทำให้เราได้อรรธรสแบบบ้านๆเป็นอย่างดี

ตกบ่ายก็ได้คิวของปราสาทนครวัด  ซึ่งฉันได้ข้อสรุปกับตัวเองว่า  พวกฝรั่งคงทึ่งในความสามารถของคนเมื่อกว่าพันปีก่อน  ที่สามารถนำหินก่อนใหญ่ๆมาเรียงต่อกันและแกะสลักเสลาได้อย่างงดงามนัก  ประกอบกับการที่เขาไม่ค่อยได้เห็นศิลปวัฒนธรรมแบบฮินดูพุทธในประเทศของตนสักเท่าไร  จึงได้ยกเอานครวัด-นครธมเป็นมหัศจรรย์มรดกโลก  ส่วนตัวฉันแล้วคงเป็นเพราะเห็นโบราณสถานในบ้านเรามาบ้าง  เลยทำให้ไม่อาจปักใจได้ว่าความอลังการนั้นมันคือที่สุดของโลกอย่างที่เขาว่ากัน  แต่ที่รู้ๆคือมันให้ความรู้สึกเป็นเหมือนเมืองๆหนึ่งที่เต็มไปด้วยปราสาท  และเพราะกษัตริย์ในสมัยก่อนคงนิยมสร้างกันอย่างมากมาย  เพื่อวัตถุประสงค์ในการประกาศถึงการพัฒนาและต้องการเผยแผ่ศาสนาในสมัยนั้น  เพื่อเป็นอนุสรณ์ให้บิดามารดา  เพื่อเป็นรูปเคารพให้กับศาสนา  หรือแม้แต่เพื่อสอดคล้องกับความเชื่อให้ตนอยู่ใกล้ชิดกับเทพเทวดาในสรวงสวรรค์นั่นเอง  โดยปราสาทแต่ละปราสาทก็จะสร้างจากวัตถุประสงค์ที่ต่างกันของกษัตริย์ที่ปกครองในแต่ละยุคไป

ปราสาทนครวัดนั้นแสดงให้เห็นถึงความศรัทธาเลื่อมใสในศาสนาอย่างยิ่ง  โดยได้รับอิทธิพลจากศาสนาฮินดู   ปราสาททั้งหมดมีห้ายอด  อยู่ตรงกลางหนึ่ง  และที่มุมทั้งสี่มุมรอบ  เปรียบเสมือนศูนย์กลางของจักรวาลคือเขาพระสุเมรุ  ไกด์บอกว่าการก่อสร้างนั้นมีการสันนิษฐานว่าคนในสมัยก่อนได้ขนหินทรายมาจากเขาพนมกุเลน  ซึ่งนับว่าไกลมากเลยทีเดียว  เพราะกว่าที่ฉันจะนั่งรถยนต์ไปถึงนั้นหนทางก็ไกลแสนไกล  จึงไม่น่าเชื่อเลยว่าพวกเขาจะสามารถลากขนก้อนหินมาได้อย่างไรด้วยหนทางไกลแสนสาหัสนี้  พาลให้นึกสงสัยต่อว่ามันกินเวลานานสักเพียงใดกว่าจะเสร็จสมบูรณ์

ภายในนครวัดหลังจากที่ผ่านกำแพงล้อมมาแล้ว  จะมีทางเดินกั้นโดยรอบ  ได้ทราบมาจากไกด์ว่าบริเวณนี้เคยเป็นคูน้ำมาก่อน  ซึ่งฉันพิจารณาดูแล้วก็น่าจะจริง  เพราะว่าทางเดินกั้นนั้นค่อนข้างจะสูงอยู่พอควร  ส่วนกำแพงด้านในมีรูปสลักนางอัปสราอยู่เป็นจำนวนมากมาย  มีความเชื่อว่านางอัปสราเหล่านี้เป็นนางผู้รับใช้เทพเจ้า โดยแต่ละนางนั้นมีอิริยาบถและการแต่งกายที่แตกต่างกันออกไป  ซึ่งรวมๆแล้วไม่ได้ใส่เสื้อแต่มีสายสร้อยสะพายคล้องคอไว้อย่างงดงาม  ส่วนผ้านุ่งจะเห็นได้ว่าเป็นผ้านุ่งบางเบาและมีเตี่ยวปิดทับจุดที่สำคัญไว้  สำหรับจุดที่น่าสนใจอยู่ที่ว่าทรงผมและการแต่งกายนั้นดีไซน์เน่อร์ยังชิดซ้ายไป  เพราะยอมรับจริงๆว่าอลังการ  เหล่านี้อาจเกิดเพราะจินตนาการอันบรรเจิดของช่างสลัก  อย่างมีนางอัปสราอยู่นางหนึ่งที่ยิ้มเห็นยิงฟันอยู่บริเวณกรอบกำแพงด้านขวาเมื่อเดินเข้ามา  ดูแล้วก็ให้เกิดอารมณ์ขันว่าช่างคงมีอารมณ์ขันอยู่ในเวลานั้นเป็นแน่ 

เดินต่อไปอีกไม่นานก็ถึงบริเวณระเบียงคต  ซึ่งได้เขียนเรื่องราวต่างๆไว้ตามฝาผนังรอบๆระเบียง  ไกด์พาพวกเราเดินวนซ้ายเพื่อชมก่อน  ภาพในนั้นมีทั้งเรื่องราวของสงครามมหาภารตะ  การรบระหว่างพระรามกับทศกัณฐ์  อื่นๆอีกมากมาย รวมไปถึงกองทัพของเขมรในสมัยพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ซึ่งไกด์ได้พาพวกเราไปดูร่องรอยที่เหลืออยู่ของตัวอักษรขอมซึ่งเคยจารึกลงผนัง  แต่ปัจจุบันได้ถูกลักขโมยโดยพวกไร้สำนึกเซาะเป็นร่องลึกให้เห็นโบ๋วอยู่ตำตา  ข้อความที่บอกไว้ว่าเป็นกองทัพของเสียมกุก  หรือพูดง่ายๆก็คือ กองทัพของสยามเรานี้เอง  ไกด์ชี้ให้ดูแล้วบอกว่า  เมื่อสังเกตให้ดีๆจะเห็นว่ากองทัพสยามนั้นเป็นกองทัพที่ใบหน้าผู้คนยิ้มแย้มขี้เล่นและค่อนข้างไม่มีระเบียบ  ฉันก็เห็นคนหนึ่งในภาพนั้นยืนเผยอยิ้มแทรกออกมาจากทหารคนอื่นๆในแถว   ดูแล้วให้พาลคิดว่านี่แหละเหมือนที่สมัยเราเรียนวิชาประวัติศาสตร์มา  ก็ยังมีบอกไว้ว่าคนไทยเป็นชาติที่ง่ายๆขี้เล่น  ซึ่งก็คงจะจริงอย่างนั้น

เย็นย่ำในวันนั้นเราได้ไปอิ่มอร่อยที่ร้านสมาเพียบ  หรือชื่อไทยๆว่า ร้านเสมอภาพ  ซึ่งจัดได้ว่ารสชาดอาหารนั้นอร่อยอยู่ไม่น้อยทีเดียว  กลับมาที่พักแล้วหลับใหลไปอย่างไม่รู้เนื้อรู้ตัวด้วยความเหนื่อยล้า  เนื่องจากอากาศที่ร้อนอบอ้าวเอามากๆเลย

รุ่งเช้าทานอาหารที่ทางโรงแรมเตรียมไว้  จากนั้นก็ลุยกันต่อเลยที่เมืองนครธม  ซึ่งภายหลังฉันได้รู้ว่านครธมคือชื่อเมือง  ส่วนนครวัดนั้นเป็นชื่อปราสาท  จึงชวนให้คิดสงสัยว่าทำไม่คนต้องเรียกคู่กันไปว่านครวัด-นครธม  ทั้งๆที่เป็นคนละนัยกัน  โดยเมืองนครธมนี้  เป็นเมืองที่มีปราสาทอยู่มากมายในอาณาบริเวณ  พอมาถึงประตูทางเข้าที่อยู่ทางทิศใต้  ไกด์บอกว่าเราจะไม่ได้มาออกที่ประตูนี้  แต่จะเดินชมปราสาทในเมืองนครธมไปเรื่อยๆ  แล้วผ่านไปทางประตูชัย  จากนั้นก็ไปสุดที่ประตูอื่น  สำหรับทางเข้านั้นมีด้านซ้ายเป็นเทวดาขวาเป็นยักษ์ยืนเรียงแถวเฝ้าหน้าประตู  จัดเป็นศิลปกรรมแบบลอยตัวซึ่งมีความสวยงามยิ่งใหญ่  หากแต่น่าเสียดายที่เศียรได้หายไปเป็นจำนวนมาก  มองไปที่ซุ้มประตูก็จะเจอเข้ากับยิ้มแบบบายนได้อย่างจังเบอเริ่มเลย  สังเกตได้ว่าภาพยิ้มแบบนี้จะปรากฏอยู่ในรูปโปสการ์ดทั่วๆไปเสมอ

ปราสาทที่นับว่าเป็นศูนย์กลางของเมืองนครธมก็คือปราสาทบายน  ซึ่งนับว่าเป็นไฮไลด์ก็ว่าได้  เพราะภายในนั้นเราจะได้ยลโฉมศิลปะการยิ้มแบบบายนอย่างมากมายที่ยอดปราสาทกลุ่มใหญ่  มีความเชื่อว่าสร้างโดยอิทธิพลของศาสนาพุทธ  สลักเสลาได้อย่างวิจิตรงดงามมาก  ใบหน้าเหล่านี้มีนัยน์ตามองต่ำ  หากเราเดินไปไหนก็จะรู้สึกว่ามีคนมายิ้มให้และจองมาที่เราเสมอ  ทำให้ฉันมีความรู้สึกถึงความลึกลับซับซ้อนอย่างไรบอกไม่ถูก  เหมือนกับว่าเราบุกเข้ามาในดินแดนแห่งหนึ่ง  ซึ่งมีคนคอยจับยามดูเราอยู่ตลอดเวลา  ไม่ว่าเราจะไปที่ไหนก็ตาม  แถมใบหน้าแต่ละใบหน้านั้นกลับแฝงด้วยความเย็นยะเยือก  เพราะยิ้มแบบมุมปาก  แต่ดวงตายังเบิกกลมโตอยู่ดี  ภาพใบหน้านั้นยังคงมีความสมบูรณ์อยู่มาก  แถมเมื่อพิจารณาดูในรายละเอียดยังเห็นว่า  แม้จะมีรอยต่อระหว่างร่องหินแต่ละก่อนที่มาเรียงรายประกอบกันก็จริง  ศิลปินก็ยังสามารถที่จะแกะสลักก้อนหินให้มีความต่อเนื่องอ่อนช้อยได้สัดส่วนถูกต้องอย่างน่าอัศจรรย์มาก 

บริเวณระเบียงคตมีรูปสลักนางอัปสราให้เห็นอยู่ด้วย  หากแต่มีความแตกต่างด้วยว่า  นางอัปสราแห่งนครธมนี้จะมีรูปร่างค่อนข้างอวบลงพุงหน่อยๆพองาม  และรูปร่างจะออกเตี้ยสั้นกว่านางอัปสราที่ปราสาทนครวัด  ประกอบกับใบหน้าที่ยิ้มแย้มอาจแสดงให้เห็นถึงความสมบูรณ์พรั่งพร้อมของข้าวปลาอาหารและความสุขสงบในบ้านเมืองก็เป็นได้   นอกนั้นยังมีภาพแกะสลักตามผนังมีทั้งภาพกองทัพที่มารุกรานของพวกจามหรือลาวในปัจจุบัน สังเกตได้ง่ายๆว่าหมวกของพวกจามจะมีลักษณะบานปลายเหมือนกับทรงผมปอมสั้นนั่นเอง  ซึ่งภายหลังถูกตีพ่ายกระจัดกระจายไป  รวมถึงภาพการใช้ชีวิตในประจำวันของชาวเขมรโบราณด้วย  มีภาพปลาตัวใหญ่แสดงให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์

เสร็จจากชมปราสามบายน  ระหว่างทางที่เดินทอดน่องเพื่อไปชมปราสาทบาปวนต่อนั้น  มีร้านรวงขายของอยู่ตามทางเป็นระยะๆ  ฝุ่นก็คละคลุ้งเต็มไปหมด  เด็กๆเนื้อตัวมอมแมม  มองแล้วให้รู้สึกเห็นใจชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนแถวนั้น  เด็กๆก็เดินตามต้อยๆเพื่อตี้อให้ซื้อของที่ระลึกอยู่ตลอดทาง  เช่น หนังสือรูปภาพ  ขลุ่ยในกระบอกไม้ไผ่สาน  เสื้อยืด  และไม้สลัก  รวมไปถึงข้าวของจิปาถะมากมาย  ซึ่งโดยมากก็เป็นข้าวของซ้ำๆกันไปหมดทุกๆที่  มีอยู่ก็แต่หนังสือภาพนี้  ทำให้ฉันงงว่าต้นทุนมันเท่าไรกันแน่  ตอนไปที่ปราสาทโลเลยที่แรก  ราคาบอกเริ่มต้นที่ 200 บาท  พอเดินหนี  ไปๆมาๆอยู่ที่ 70 บาท  แต่พอมาแถวนครธมราคายังแพงกว่าอีก  และหนังสือก็มีอยู่หลายแบบหลายเล่ม   หน้าปกดูดีมีราคา  แถมเป็นภาษาอังกฤษเสียอีก  ถามพี่ไกด์ก็ได้ความว่าเป็นของก๊อปปี้พิมพ์กันในเขมรนี่แหละ  รู้อย่างนี้และฉันก็ขอแนะนำว่าคุณควรจะซื้อเสียที่เขมรดีกว่า  เพราะอย่างไรเสียก็ถูกกว่าตอนที่ซื้ออยู่เอเชียบุ๊คเป็นไหนๆ  พอไปถึงปราสาทบาปวนจะเป็นทางเดินทอดตลอดแนวยกพื้นสูงมาก  บังเอิญอยู่ในระหว่างซ่อมสร้าง  จึงต้องเดินผ่านไปยังปราสาทพิมานอากาศ  ซึ่งชมเพียงแต่ภายนอกเห็นว่าอยู่ในสภาพที่เก่ามาก  ปีนขึ้นไปจะเห็นบันไดลดหลั่นกันลงมามีตัวสิงห์รูปร่างสะโอดสะองนั่งอยู่ตามขั้นของปราสาท  พี่ไกด์บอกว่ามีความเชื่อว่ากษัตริย์นั้นก่อนที่จะบรรทมกับมเหสีจักต้องมานอนกับนาคที่นี่เพื่อสิริมงคลเสียก่อน  ไอ้ฉันก็ดันจำจดเรื่องนี้เสียอีก  ด้วยเพราะว่ามันแปลกดีนี่  ในบริเวณใกล้เคียงต่อมาเป็นท้องสนามหลวงของขอมโบราณ  เชื่อว่าเป็นสถานที่จัดแสดงมโหรสพ  ติดกันเป็นลานพระเจ้าขี้เรื้อน  ซึ่งเป็นลานที่ใช้ตัดสินว่าวิญญาณที่ล่วงลับไปแล้วจะได้ขึ้นสวรรค์หรือลงนรก   ต้องบอกก่อนว่าลานต่างๆเหล่านี้ยกพื้นสูงขึ้นมามาก  มองจากด้านล่างจะเห็นเป็นกำแพงฐานยกพื้นมีภาพสลักหินตามรอบผนังเต็มไปหมด

ปราสาทสุดท้ายก่อนปิดด้วยอาหารมื้อเที่ยงก็เห็นจะต้องเป็นปราสาทตาพรหม  ซึ่งต้องบอกไว้ก่อนว่าในหลายๆปราสาทที่เราพลาดการเข้าชมนั้น  เป็นเพราะเวลาที่จัดลงในตารางการเดินทางเกิดความคลาดเคลื่อนและจำนวนปราสาทนั้นมีอยู่มากมายจริงๆ  ทำให้ไม่พอแก่เวลาเพียงน้อยนิดของเรา  จึงเลือกชมเฉพาะปราสาทที่เป็นไฮไลท์เท่านั้น 

ภายในปราสาทตาพรหมจะมีจุดสังเกตที่สำคัญอย่างยิ่งก็คือ ต้นไม้ใหญ่อายุเป็นหลายร้อยปีหยั่งรากใหญ่ชอนไชไปทั่วทั้งตัวปราสาท  ทำให้เกิดความสวยงามไปอีกแบบ  ด้วยธรรมชาติทำลายโบราณสถานอันงดงามแต่ทางการก็ยังปล่อยให้เป็นไปอย่างนั้น  ก็เพราะความสวยงามแบบแปลกๆนั่นเอง   ทำให้ฉันอดนึกเสียดายไม่ได้ว่า  ถ้ายังปล่อยไว้อีกไม่นานปราสาทต้องถล่มลงมาแน่นอน  ซึ่งก็คงจะน่าเสียดายมาก  เพราะที่เห็นๆอยู่ก็มีไม่น้อยเลยที่หลุดหล่นลงมาเป็นก้อนหินใหญ่เรียงรายตามพื้นมากมาย   

หลังอาหารมื้อกลางวัน  ทางผ่านไปยังปราสาทตาสม  ซึ่งมีลักษณะเป็นปราสาทเล็กๆ  ที่พวกเราไม่ได้เข้าชม  เพื่อที่จะไปยังปราสาทนาคพัน  ลักษณะของปราสาทตั้งอยู่ตรงกลางฐานทรงกลมเป็นบันไดรอบ  มีนาคพันอยู่รอบเสา  ซึ่งสัญลักษณ์นี้เป็นที่ประจักษ์อยู่จนถึงปัจจุบันว่าเป็นสัญลักษณ์ของกระทรวงสาธารณสุขนั่นเอง    ตัวปราสาทตั้งอยู่ตรงกลางบริเวณรอบล้อมด้วยกำแพงสูงขนาดใหญ่   เชื่อว่าเป็นสระอโนดาต  โดยน้ำที่อยู่ในสระเป็นน้ำยาที่ได้รับการปรุง  หลังจากนั้นน้ำจะไหลจากสระใหญ่นี้  ไปยังสระเล็กที่อยู่ของทั้งสี่ด้านของสระใหญ่  โดยในแต่ละสระเล็กจะอยู่ระดับที่ต่ำกว่าสระใหญ่  เป็นลักษณะเหมือนฝั่งอยู่ในกำแพงกั้นสระใหญ่อีกที   แต่ละสระเล็กอยู่ทิศเหนือใต้ออกตก  และมีรูปหน้าช้าง สิงห์ มนุษย์ และม้าตามลำดับ  โดยแต่ละหน้าก็จะมีน้ำไหลออกมาจากปากอีกที   เชื่อกันว่าน้ำที่ออกมาจากแต่ละหน้านั้นมีสรรพคุณในการรักษาและเสริมสิริมงคล  รวมไปถึงความมั่งคั่งให้กับชีวิตอีกด้วย  ฉันจึงคิดไปว่าที่ตรงนี้ก็น่าจะเป็นโรงพยาบาลกลางของคนโบราณนั่นเอง  ถึงตรงนี้พวกเรานั่งฟังพี่วีระเล่าให้ฟังถึงหลายๆอย่างที่เราอยากรู้  อย่างเช่นเรื่องของเขมรแดง  และอีกหลายๆเรื่องไม่ว่าจะชีวิตประจำวันของผู้คนที่นี่เป็นต้น   มีอยู่ตอนหนึ่งที่พี่เขาเล่าถึงพี่ชายที่ไปเป็นทหาร  พวกเราฟังแล้วเห็นภาพถึงภารกิจอันสาหัสสากัญของทหารเขมรแล้วให้ไม่อยากเกิดในเขมรไม่ว่าชาติใดๆก็ตาม  สาธุ....  เพราะเขาเล่าว่าตามเนื้อตามตัวพี่ชายที่ได้กรำสงครามมาอย่างฉกาจฉกรรจ์นั้น  ถึงกับมีเม็ดกรวดหินดินทรายฝังอยู่ในผิวหนังเลยก็ว่าได้  กว่าจะกลับมาคืนสู่สภาพเดิมก็ต้องไปทำสัญกรรมขูดผิวกันเลย  แถมเล่าว่าพี่ชายเรียนของแบบยิงไม่เข้าด้วย  อันนี้ไม่เชื่อก็ไม่อยากลบหลู่  เพราะเท่าที่เคยได้ยินมานั้นมันมีจริง  และพวกเวทมนตร์ทางเขมรเขามีตำนานมามากเสียด้วยสิ