สายธารเพลงเพื่อชีวิต (๑)

ปฐมบทเพลงเพื่อชีวิต

ชีวิตคือบทเพลง บทเพลงคือชีวิตที่กลั่นจากมันสมองและจินตนาการของนักแต่งเพลง สื่อสารออกมาเป็นบทเพลงสูผู้ฟัง เมื่อกล่าวถึงบทเพลงในปัจจุบันมีรูปแบบเนื้อหาที่แตกต่างกันออกไปตามแนวทางของนักร้องแต่ละคน หนึ่งในจำนวนนั้นก็มีบทเพลงเพื่อชีวิตที่ยังคงยืนหยัดอย่างทรหดอดทนผ่าคลื่นกระแสแห่งธุรกิจเพลงไทยมาหลายยุคสมัย

สายธารเพลงเพื้อชีวิตมีความเป็นมาที่ยาวนาน ท่ามกลางกระแสธารแห่งกาลเวลาในธุรกิจเพลง ทั้งไหลเอื่อยและเชี่ยวกราดตามยุคสมัย

หากพูดถึงเพลงเพื่อชีวิตมีนักวิชาการหลายท่านบอกว่าหมายถึงบทเพลงที่สะท้อนสังคมด้วยความเป็นจริง พูดถึงความทุกข์ยาก ผู้ถูกกดขี่ เป็นบทเพลงเพื่อมวลมนุษยชาติ นำเสนอแง่มุมของชีวิต ทั้งในแง่มุมที่สดใส สวยงาม สนุกสนาน ขื่นขม และให้กำลังใจ

เพลงเพื่อชีวิตในยุคเริ่มแรก เป็นยุคของคำรณ สัมบุณณานนท์, แสงนภา บุญราศรี, ชาญ เย็นแข จากผลงานของครูไพบูลย์ บุตรขัน เช่น กลิ่นโคลนสาบควาย ไอ้ทุยแถลงการณ์ เป็นต้น

แสงนภา บุญราศรี ในยุค 2480 จะสะท้อนถึงชีวิตชาวไร่ชาวนา และวิถีชีวิตของคนเมือง ประชาชนคนเดินดินกินข้าวแกง ซึ่งถือว่าเป็นสิ่งแปลกใหม่ในสังคมไทย และถือว่าเพลงเหล่านี้มีอิทธิพลต่อนักร้องแนวเพื่อชีวิตในยุคต่อมา

แสงนภา บุญราศรี เดิมชื่อฉะอ้อน บุญราศรี  ถือได้ว่าเป็นผู้ที่บุกเบิกบทเพลงชีวิต เป็นคนกรุงเทพฯ จบการศึกษาชั้น ม. 4 จากโรงเรียนหอวัง จากนั้นเข้าเป็นนักแสดงละครร้องคณะปรีดาลัยของพระนางลักษมี ลาวัณย์ ต่อมาจึงได้ย้ายมาอยู่คณะบรรทมศิลป์ จึงได้เปลี่ยนชื่อเป็น “แสงนภา”  เริ่มมีชื่อเสียงจากเพลง “คนจรหมอนหมิ่น” และ “คนปาดตาล” โดยออกมาร้องหน้าเวที นอกจากนั้นจะร้องตามสถานีวิทยุและเดินสายต่างจังหวัด พร้อมทั้งจัดพิมพ์รวมเพลงเพื่อจำหน่ายแก่ผู้ฟัง โดยในยุคนั้นมีนักแสดง นักแต่งเพลงร่วมสมัยเดียวกัน คือ จำรัส สุวคนธ์ และล้วน ควันธรรม

ผลงานของแสงนภา บุญราศรี ในยุคต่อมา คือ คนลากขยะ, ลูกศิษย์วัด, ชีวิตหนังสือพิมพ์, ชีวิตนักมวย, ชีวิตศิลปิน, พรานกระแซ่, กุลีท่าเรือ, ทหารกองหนุน, แก้วลืมคอน, ส่วนบทบาด้านสังคมเคยดำรงตำแหน่งเลขาธิการสมาคมกรรมกรไทย ในปี 2492  และเสียชีวิตเมื่อปี 2496 ด้วยอายุเพียง 36 ปี

คำรณ สัมบุณณานนท์  นักร้องเพลงชีวิต ร้องได้หลายแนว ทั้งแนวสะท้อนสังคม แนวรักชาติ และแนวต้านเผด็จการ

ถัดจากยุคของแสงนภา บุญราศรี ก็จะเป็นยุคของเสน่ห์ โกมารชุน คำรณ สัมบุณณานนท์ และครูไพบูลย์ บุตรขัน สำหรับคำรณ สัมบุณณานนท์ ถือได้ว่าเป็นต้นแบบนักร้องเพลงชีวิตชาวนา เดิมชื่อว่า “ทองคำ สัมบุณณานนท์”  เป็นชาวกรุงเทพฯ เข้าสู่วงการโดยการประกวดร้องเพลงในงานวัด เป็นโฆษกของกรมโฆษณาการ จากนั้นเข้าสู่วงการเพลงโดยเป็นนักร้องอาชีพวงฮาวายฮอลล์ ที่เวทีเฉลิมกรุง ได้มีโอกาสบันทึกเสียงครั้งแรก คือ เพลง “ไร้คู่” ของครูเหม เวชกร จากนั้นระหว่างปี 2500 – 2504 ได้เข้าเป็นนักร้องนำวงดนตรีกรุงเทพเมมโบ้ โดยเริ่มร้องเพลงโหโด่งดังในเพลง “ชมหมู่ไม้” ของครูไพบูลย์ บุตรขัน

 คำรณ สัมบุณณานนท์ ร้องเพลงไว้หลายแนว เช่น แนวสะท้อนชีวิตในสังคม มีเพลง คนรอบกรุง (ชีวิตคนกวาดถนน) พ่อค้าหาบเร่, กรรมกรรถราง, บุรุษไปรษณีย์, ชีวิตครู, ชีวิตช่างตัดผม, คนขายยา, ชีวิตคนเครื่องไฟ, คนที่มองไมเห็นโลก, หวยใต้ดิน, เพลงในแนวรักชาติ มีเพลง เขาพระวิหารแห่งความหลัง, บ้านผมผมรัก, เกียรติเสรีไทย, รวมทั้งเพลงแนวต่อต้านเผด็จการ เช่น อสูรกินเมือง, ใครค้านท่านฆ่า, ศาลเติ้ย, เทวดาขี้โกง, ตาสีกำสรวล, ชีวิตนักโทษการเมือง, มนต์การเมือง  เป็นต้น

             ครูไพบูลย์ บุตรขัน คีตกวีเพลงลูกทุ่ง เพลงเพื่อชีวิต ผู้ประพันธ์เพลง สวรรค์บ้านนา

นอกจากนั้นยังเคยรับบทเป็นพระเอกในภาพยนตร์จากบทประพันธ์ของไม้ เมืองเดิม และได้ร้องเพลงประกอบภาพยนตร์ เช่น ชายสามโบสถ์, น้ำตาเสือตก, เหมือนมิใช่คน, บ้านนาป่าร้าง, เสือสำนึกบาป รวมทั้งการแสดงเป็นพระเอกภาพยนตร์ในเรือง รอยไถ, ชายสามโบสถ์, ขุนโจรใจเพชร, เลือดทรยศ, หญิงสามผัว, เกวียนหัก, ฆ่ายัดกล่อง, วิวาห์น้ำตา  คำรณ สัมบุญณานนท์ เสียชีวิตเมื่อวันที่ 30 กันยายน 2517 เมื่ออายุได้ 49 ปี

 ในยุคของคำรณ สัมบุณณานนท์ มีนักร้องในแนวเพลงชีวิตอีกคนหนึ่งคือ เสน่ห์ โกมารชุน และ ชะลอ ไตรตรองสอน รวมทั้งสมยศ ทัศนพันธ์ และชาญ เย็นแข ซึ่งในยุคนั้น ชะลอ ไตรตรองสอน, คำรณ สัมบุณณานนท์, สมยศ ทัศนพันธ์ และ ชาญ เย็นแข ถือว่าเป็นนักร้องสลับฉากของโรงภาพยนตร์เฉลิมบุรี เช่นเดียวกัน

ชะลอ ไตรตรองสอน มีความโดดเด่นในแนวเพลงเสียดสีสังคม ล้อการเมือง สะท้อนชีวิต เช่น  ชีวิตทหารผ่านศึกษา, ปลุกใจรักชาติ, รวมทั้ง ปิติ เปลียนสายสืบ ที่ร้องเพลงในแนวการเมือง จนต่อมาได้รับการเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรในเวลาต่อมา

ในยุคต่อมามีนักคิดนักเขียน “จิตร ภูมิศักดิ์”ได้ประพันธ์เพลงที่เป็นสัญลักษณ์ของการต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมในสังคมหลายเพลง เช่น เปิบข้าว, แสงดาวแห่งศรัทธา, มาร์ชกรรมการ, เสียงเพรียกจากมาตุภูมิ  ซึ่งเป็นบทเพลงที่ได้รับการสานต่อในยุคต่อมา

 อ้างอิงข้อมูล/ภาพ

เลิศชาย คชยุทธ.  ไทยลูกทุ่ง.  มติชนการพิมพ์, 2538.

วัฒน์ วรรลยางกูร.  หอมดินเคล้ากลิ่นไอฝน.  ดอกหญ้า, 2543.

วัฒน์ วรรลยางกูร.  ทูล ทองใจ เทพบุตรเสียงกังสดาล.  สำนักพิมพ์แสงดาว, 2543

นิตยสารโลกหนังสือ ปีที่ 2 ฉบับที่ 8 พฤษภาคม 2522

นิตยสารโลกหนังสือ ปีที่ 4 ฉบับที่ 10 กรกฎาคม 2524 

 (ติดตามอ่านตอนที่ 2 เพลงเพื่อชีวิตบนเส้นทางแห่งการแสวงหา)