วันนั้นระหว่างการเดินทางไปท่องเที่ยวที่เขื่อนเชี่ยวหลาน  สุราษฎร์ธานี  ขณะที่เรือแล่นไปยังเเพจุดหมายปลายทาง  ผ่านขุนเขาสูงทะมึน  เขียวชะอุ่มไปด้วยต้นไม้หนาทึบ หน้าผาหินสูงชันเปรียบดังกำแพงหินธรรมชาติที่กั้นหุบเขาไว้เป็นห้อง สลับชั้นเชิงอย่างสวยงามชวนตะลึง    ผู้เขียนอดที่จะย้อนรำลึกถึงวีรบุรุษนักอนุรักษ์ “สืบ นาคะเสถียร”ไม่ได้ 

         เรื่องราวเกี่ยวกับการอพยพสัตว์ป่าจากเขื่อนเชี่ยวหลานที่เคยอ่านจากนิตยสาร”สารคดี”ฉบับประมาณปี 2533 ย้อนเข้ามาในห้วงความทรงจำ        ยิ่งเมื่อได้คุยกับชายหนุ่มคนท้องถิ่นที่เล่าถึงเรื่องราวที่มาและปัญหาต่างๆในการสร้างเขื่อนแห่งนี้  ก็ยิ่งรำลึกถึงสรรพชีวิตจำนวนนับไม่ถ้วนที่จมอยู่ใต้น้ำหลังสร้างเขื่อน    คงไม่เป็นการ”ฟื้นฝอยหาตะเข็บ”ถ้าจะทบทวนถึงเหตุการณ์ในช่วงนั้น   เพราะเผอิญกลับถึงบ้านเปิดตู้หนังสือก็พบ”สารคดี”เล่มนั้นพอดี   จึงขออนุญาตนำบทสัมภาษณ์ของคุณสืบ  จากสารคดีเล่มนั้น มาเผยแพร่ให้เราๆท่านๆได้อ่านอีกครั้งนอกจากจะเพื่อรำลึกถึง

ปูชนียบุคคลผู้เป็นนักอนุรักษ์อย่างคุณสืบแล้ว   ยังเป็นอุทาหรณ์ให้เราคิดถึงผลงานการทำร้ายธรรมชาติของมนุษย์  ครั้งแล้วครั้งเล่า     จนเป็นที่ตระหนักแก่ใจของเราทุกคนในพ.ศ.นี้ว่าเรากำลังถูกเอาคืนอย่างหนักหน่วงและรุนเเรงแล้วจากปัญหาโลกร้อนและปัญหาจิปาถะอื่นๆอีกมากมาย

ข้อความตอนนี้    ตัดตอนมาจากบทสัมภาษณ์ครั้งสุดท้ายของสืบ  นาคะเสถียรโดยวันชัย

ตันติวิทยาพิทักษ์      ในนิตยสาร”สารคดี “ฉบับที่ 68 ปีที่6

ตุลาคม 2533

“  สารคดี:ในฐานะที่คุณสืบเป็นผู้รับผิดชอบโครงการอพยพสัตว์ป่าในเขื่อนเชี่ยวหลาน  อยากให้ลองตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับผลกระทบของเขื่อนเชี่ยวหลาน

สีบ:เดิมทีผมคิดว่าป่าบริเวณนั้นเป็นป่าที่ลุ่มต่ำ  ซึ่งเป็นที่รวมของความอุดมสมบูรณ์มาก  หมายถึงเป็นพื้นที่ที่รวมพวกธาตุอาหารของพื้นที่ลุ่มน้ำไว้ คือลักษณะของพื้นที่ที่ต่ำกว่าส่วนของพื้นที่ที่เป็นที่รับน้ำ  ปกติมีคำจำกัดความว่าบริเวณพื้นที่ลุ่มต่ำ สูงไม่เกิน 300เมตร ในกรณีที่ภูมิประเทศโดยทั่วไปสูงโดยเฉลี่ยตั้งแต่ 100-1000 เมตร  ที่ลุ่มต่ำก็คือบริเวณที่ต่ำระดับประมาณ 300เมตรลงไป  ลักษณะของอ่างเก็บน้ำที่คลองแสงมันรวมเอาความอุดมสมบูรณ์โดยที่น้ำจะชะตะกอน  ดิน  ธาตุอาหารอะไรต่างๆลงสู่ลุ่มน้ำคลองแสง  แล้วก็ไหลไปรวมกันที่คลองพุมดวง  บริเวณนี้อุดมสมบูรณ์มาก โดยเฉพาะบริเวณภาคใต้  เป็นที่รวมความอุดมสมบูรณ์ชองป่าดงดิบ   ที่ลุ่มของแม่น้ำตาปีตอนบน  ซึ่งบริเวณนั้นเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่านานาชนิด  การไฟฟ้าเคยสำรวจว่ามีสัตว์ป่า  100กว่าชนิด  แต่ที่เราสำรวจตามอีกครั้งเพื่อประเมินผลกระทบก่อนที่จะมีการสร้างเขื่อน  เราพบว่ามี200กว่าชนิด   พอเอาเข้าจริงๆหลังจากที่ได้มีการช่วยเหลือและสำรวจเพิ่มเติมบริเวณพื้นที่ลุ่มน้ำคลองแสง  ปรากฎว่ามีสัตว์ป่าถึง   300  กว่าชนิด  ซึ่งบริเวณนั้นนับว่าเป็นพื้นที่ที่รวมเอาความหลากหลายไว้  อันนี้ไม่รวมถึงพวกพืชนะ  เพราะว่าไม่มีใครสำรวจกันว่ามีพืชที่หายากหรือเปล่า  แล้วมีกี่ร้อยชนิด   เพียงแต่มีการสำรวจว่า  ไม้ในบริเวณที่จะเป็นอ่างเก็บน้ำจะมีปริมาตรเท่าไร  คิดเป็นเงินต่อลูกบาศก์เมตรเท่าไร   ไม้ชนิดไหนบ้าง  ในแง่การประเมินคุณค่าของทรัพยากรไม่ได้ทำเหมือนกับสัตว์ป่า  มีการสำรวจชนิดออกมาบ้าง  แต่ผลกระทบอย่างจริงจังไม่สามารถจะบอกได้อย่างชัดแจ้ง  เพราะยกตัวอย่างจำนวนชนิด  เราไม่สามารถบอกได้ชัดว่ามีอะไรบ้าง  การประเมินผลกระทบย่อมทำได้ยาก

               หลังจากที่ได้มีการช่วยเหลือสัตว์ป่าช่วงที่มีการกักเก็บน้ำแล้ว   ทำให้เราเห็นว่ามีสัตว์ตั้งหลายชนิดที่ไม่สามารถช่วยเหลือตนเองให้หนีน้ำออกไปได้  อย่างพวกเม่น  กระจง หรือสัตว์ใหญ่หายากอย่างพวกเลียงผา   ถึงแม้มันจะอาศัยอยู่บนเขาที่เป็นหน้าผาชัน  แต่ว่าพื้นที่ตอนล่างอย่างบริเวณที่เป็นที่ลุ่ม  มีดินบริเวณตีนเขาหินปูน  มีความสำคัญมากต่อการที่มันจะมีชีวิต  หาอาหารกินได้  เพราะมันจะต้องลงมาหาอาหารข้างล่างแล้วขึ้นไปอาศัยนอนข้างบนตามถ้ำ

                เราพบว่าสัตว์ป่าได้รับผลกระทบมาก  การแก้ไขโดยการช่วยเหลือ  เพื่อเอาสัตว์ป่าที่เหลือรอดชีวิตบางตัวออกมาจากส่วนที่ติดค้างบนเกาะ  ยังทำได้น้อยมาก  ถ้าประเมินว่าบริเวณนั้นเป็นที่อยู่อาศัยที่อุดมสมบูรณ์ของสัตว์ป่าแล้ว   การช่วยเหลือมันบอกเป็นตัวเลขไม่ได้ เพราะเราไม่รู้ว่ามีสัตว์กี่ร้อยตัว  และช่วยออกมาได้กี่ตัว   แต่จากการทำงานในช่วงที่ช่วยเหลือ  เราทำได้ประมาณร้อยละ  15  ของพื้นที่หรือเกาะทั้งหมดเท่านั้นเอง     เกาะใหญ่ๆเราไม่สามารถจะต้อนจับสัตว์ใหญ่ๆออกมาได้หมด  มีสัตว์ที่หลงค้างอยู่อีกมาก

                 ผลของการที่มีราษฏรเข้าไปใช้พื้นที่มีผลกระทบต่อสัตว์มาก   ถ้าเราไม่ช่วยเหลือสัตว์ออกมา  พวกราษฎรที่เข้าไปอยู่ทุกแห่งบริเวณอ่างเก็บน้ำก็ถือโอกาสล่าสัตว์เหล่านั้น

                สัตว์ที่ช่วยมาส่วนใหญ่อยู่ในสภาพอ่อนแอ  อาจจะเจ็บป่วย  ไม่สบาย  หรือว่าอยู่ในสภาพที่ไม่สามารถช่วยเหลือตนเองได้   เมื่อนำไปปล่อย  มันก็จะต้องไปปรับตัวให้เข้ากับถิ่นที่อยู่ใหม่  เรียกว่าจะต้องไปต่อสู้แก่งแย่งกับสัตว์ชนิดเดียวกัน  หรืออาจจะต้องประสบภัยกับการมีศัตรูตามธรรมชาติ   ซึ่งความอ่อนแอของมันทำให้มันตกเป็นเบี้ยล่างของศัตรูได้ง่าย 

                  ยังมีปัญหาเรื่องการแก่งแย่งพื้นที่  สัตว์แต่ละอย่างย่อมมีอาณาเขตในการยึดครองพื้นที่เพื่อประโยชน์ในการมีอาหารเพียงพอ  หรือมีสถานที่ปลอดภัยในการเลือกคู่ผสมพันธุ์  อะไรต่างๆเหล่านี้ทำให้มันต้องแก่งแย่งกัน

                 แล้วในบริเวณที่ลุ่ม มีความอุดมสมบูรณ์มาก  มันย่อมมีพืชอาหารมากเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์มากชนิด  เมื่อเราเอาน้ำท่วมพื้นที่ที่เป็นที่ลุ่มนี้แล้ว    ส่วนที่เหลือคือบริเวณที่ระดับสูง  ความอุดมสมบูรณ์จะน้อยกว่า  ที่อยู่อาศัยจะลำบากมากกว่า  สัตว์ที่ปรับตัวอยู่ในที่ลุ่มมานานแล้ว  มันจะไม่สามารถขึ้นไปอาศัยในที่ระดับสูงได้  เพราะสัตว์แต่ละชนิดมีระดับในการหากินแตกต่างกัน

ฉะนั้น การที่เราจะเอาสัตว์ที่หากินบริเวณที่ลุ่มขึ้นไปอยู่ที่ยอดเขาคงเป็นไปไม่ได้ในการปรับตัว นานเป็นอันหนึ่งที่มีผลกระทบมาก

                   แม้แต่พวกที่สามารถอยู่ได้ทั้งบนเขาและข้างล่าง  เมื่อพื้นที่ในการอยู่อาศัยลดลง  จำนวนมันก็จะต้องลดลงตามด้วยเหมือนที่อยู่อาศัยที่สามารถรับคนให้อยู่ได้เพียง100คน  แล้วพื้นที่ถูกตัดออกไป   ส่วนที่เหลือ  100 คนก็จะไม่สามารถอาศัยได้อย่างปลอดภัย  สุขสบายเหมือนเก่า

                    เรื่องการปรับตัวของสัตว์  เราประเมินไม่ได้ว่าสัตว์ที่ปล่อยไปสามารถที่จะปรับตัวได้ไหม   บางอย่างอาจจะปรับตัวได้  แต่ใช้เวลานานเท่าไรไม่ทราบ  แล้วอีกอย่าง  การปรับตัวนั้น  ถ้าสัตว์สามารถมีชีวิตรอดได้เพียงชั่วระยะเวลาหนึ่ง ไม่สามารถอยู่รอดได้นานจนกระทั่งสืบพันธุ์จนมีลูกมีหลานต่อไปได้  ไม่สามารถคงจำนวนประชากรไว้ได้  นั่นก็ถือเป็นผลกระทบที่ไม่สามารถแก้ไข เพราะมันไม่สามารถจะสร้างประชากรกลับมาเหมือนเดิม

               ที่เห็นชัดอีกอันก็คือ เมื่อมีกิจกรรมของมนุษย์เข้าไป  ไม่ว่าจะเป็นเส้นทางที่เข้าไปในป่า หรือการที่มีการคมนาคมสะดวกขึ้นทำให้มนุษย์เข้าไปใช้พื้นที่ป่า  ป่าจะถูกรบกวนมากขึ้น  การล่าโดยผิดกฎหมาย  หรือการเข้าไปตัดไม้ ไปจับปลาบริเวณอ่างเก็บน้ำ  ทุกอย่างมีผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตของสัตว์ป่าจากเดิมที่เคยอยู่อย่างสบายไม่มีใครรบกวน"