ท้าวสุรนารี เดิมท่านชื่อท่านผู้หญิงโมหรือโม้  (คนทั่วไปมักเรียกท่านผิดโดยเรียกว่า คุณหญิง..ซึ่งเป็นชั้นต่ำกว่า " ท่านผู้หญิง" กระทั่งบัดนี้ทางราชการก็ยังไม่มีการแก้ไขแต่อย่างใด แม้ในบทเรียนตามสถานศึกษาก็พิมพ์ผิดเป็น "คุณหญิงโม" เช่นเดียวกัน)

                        ท่านผู้หญิงโม เป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ของจังหวัดนครราชสีมาในฐานะผู้กอบกู้เมืองนครราชสีมาจากกองทัพของเจ้าอนุวงศ์แห่งเวียงจันทร์ เมื่อ พ.ศ.2369 ท่านเกิดเมื่อ พ.ศ.2315 ปีเถาะในแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าตากสินกรุงธนบุรี บิดาชื่อนายสิม มารดาชื่อนางบุญมา 
                เมื่ออายุ 25 ปี ท่านได้เข้าพิธีมงคลสมรสกับเจ้าพระยามหิศราธิบดี (ทองคำ) ที่ปรึกษาราชการเมืองนครราชสีมาครั้งยังดำรงฐานันดรศักดิ์เป็นพระยาสุริยเดชวิเศษฤทธ์ทศทิศวิชัย ปลัดเมืองนครราชสีมา ชาวนครราชสีมาเรียกท่านสั้น ๆ ว่า พระยาปลัด นิวาสถานของท่านอยู่ ณ บ้านตรงข้ามกับวัดพระนารายณมหาราช (วัดกลางนคร) ไปทางทิศใต้ ท่านผู้หญิงโมไม่มีบุตรสืบตระกูล แต่ยังคมมีเชื้อสายของท่าน เช่น นางลดาวัลย์ วรรณบูรณ์ มีศักดิ์เป็นเหลนของท่าน

                                      
               ท่านผู้หญิงโมถึงแก่อสัญกรรมเมื่อเดือน 5 ปีชวด พ.ศ.2395 รวมอายุได้ 81 ปี อนุสรณ์ของท่านประดิษฐานอยู่ที่หน้าประตูชุมพล ตั้งแต่วันที่ 5 มกราคม 2477 และได้บูรณะใหม่ให้งามสง่ายิ่งขึ้น เมื่อ 29 พฤศจิกายน พ.ศ.2510

                ประวัติศาสตร์ได้จารึกวีรกรรมของท่านผู้หญิงโมไว้ว่าท่านได้เป็นหัวหน้ารวบรวมครอบครัวชายหญิงชาวนครราชสีมา ที่ถูกกวาดต้อนไปเป็นเชลย เข้าต่อสู้ฆ่าฟันทหารลาวล้มตายเป็นอันมาก ณ ทุ่งสำริด แขวงเมืองนครราชสีมา เมื่อวันที่ 4 มีนาคม พ.ศ.2369 ยังผลให้ฝ่ายไทยสามารถกอบกู้เมืองนครราชสีมากลับคืนมาได้ในที่สุด

                 วีรกรรมอันห้าวหาญของท่านผู้หญิงโมทราบไปถึงพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาท่านขึ้นเป็น " ท้าวสุรนารี "  และได้รับพระราชทานเครื่องยศดังนี้ ถาดทองคำใส่เครื่องเชี่ยนหมาก 1 สำรับ จอกหมากทองคำ 1 คูา ตลับทองคำ 3 ใบเถา เต้าปูนทองคำ 1 ใบ คนโทและขันน้ำทองคำอย่างละ 1 ใบ

             เหตุการณ์ที่สมควรจะบันทึกไว้ในปี พ.ศ.2524 คือเมื่อวันที่ 5 เมษายน พ.ศ2524 เวลา 14.00 น. พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินีนาถ ได้เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วย สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารี และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาภรณ์วลัยลักษณ์ ทรงวางพวงมาลา   ณ  อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี ท่ามกลางพสกนิกรที่เข้าเฝ้าถวายความจงรักภักดีอย่างเนืองแน่น

                ในโอกาสนี้ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานบรมราโชวาทมีความตอนหนึ่งว่า
“…ท้าวสุรนารีเป็นผู้ที่เสียสละเพื่อให้ประเทศชาติได้อยู่รอดปลอดภัย ควรที่อนุชนรุ่นหลังจะได้ ระลึกถึงคุณงามความดีของท่าน บ้านเมืองทุกวันนี้มีความปลอดภัยและสงบเพราะคนไทยกล้าหาญ มีความยั้งคิด ระลึกถึงบุญคุณ เอกราช อธิปไตยของเรา เป็นสิ่งที่ต้องหวงแหน การหวงแหน คือ ต้องสามัคคี รู้จักหน้าที่ทุกฝ่ายต้องช่วยกัน ชาวนครราชสีมาได้แสดงพลังต้องการความเรียบร้อย ความสงบเป็นปัจจัยสำคัญทำให้ชาติกลับปลอดภัยอีกครั้งหนึ่ง แม้ว่าสถานการณ์รอบตัวเราและรอบโลก จะผันผวนและล่อแหลมมาก แต่ถ้าทุกคนเข้มแข็ง สามัคคี กล้าหาญและเอื้อเฟื้อต่อกัน ชาติก็จะมั่นคง…”

          รายละเอียด วีรกรรมในการรบของท้าวสุรนารี(ท่านผู้หญิงโม) ค้นคว้าได้จาก

 เอกสารประวัติศาสตร์ เรื่อง " บันทึกลับ เจ้าพระยาบดินทร์เดชาฯ "