ตอน เครื่องดนตรี และ นาฏศิลป์ 2

               สะล้อ  สะล้อเป็นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องสีของล้านนา มีลักษณะคล้ายซออู้ของไทยภาคกลาง แต่เวลาสี สายกง” (หางม้า-สายคันชัก) จะอยู่นอกสายสะล้อ พบว่าใน โคลงนิราศหริภุญชัย เรียกเครื่องดนตรีนี้ว่า “ธะล้อ” เครื่องดนตรีนี้น่าจะมาจากภาษาขอมว่า “ทรอ” ซึ่งทางภาคกลางอ่านเป็น “ซอ” แต่ทางล้านนาแยกเสียงอ่าน เป็นสองพยางค์  “ทรอ-ทะลอ-ธะลอ-ธะล้อ-สะล้อ”ส่วนประกอบของสะล้อ

 กะโหล้ง หรือ กะโหลกซอ  คือ ส่วนที่เป็นกล่องเสียงของสะล้อ ทำด้วยกะลามะพร้าวเจาะรูด้านหลังให้เป็นทางออกของเสียง ด้านหน้าปิดด้วยแผ่นไม้บาง

ค็อบสะล้อ (อ่าน “ก๊อบสะล้อ”)  คือ หย่องที่เป็นหมอนไม้หนุนรับสายส่วนล่าง บนส่วนหน้าของกะโหล้ง

ตาดสะล้อ  คือ แผ่นไม้บางปิดหน้ากะโหล้ง

สายสะล้อ  คือ สายที่เกิดเสียงขณะที่ถูกสี ทำด้วยสายลวดโลหะ

คันสะล้อ  คือ ส่วนที่เป็นคันทวนของสะล้อ ทำด้วยไม้เนื้อแข็ง

รัดอก  คือ บ่วงรัดสายสะล้อรวบเข้ากับคันสะล้อส่วนบน

หลักสะล้อ  คือ ลูกบิดของสะล้อสำหรับขันสายสะล้อให้ตึง หรือหย่อนเพื่อปรับเสียงตามคามต้องการ

กงสะล้อ  (อ่าน – ก๋งสะล้อ) คือ คันชักทำด้วยไม้เนื้อแข็งหรือไม้ไผ่         

สายกง (อ่าน – สายก๋ง)  คือ หางม้า สำหรับสีกับสายสะล้อให้เกิดเสียงแต่เดิมใช้ส่วนที่เป็นเส้นของหางม้าประมาณ 30 เส้น ปัจจุบันนิยมใช้สายไนลอนเพราะหางม้าหายากและดูแลยากกว่า

ประเภทของสะล้อสะล้อมี 3 ขนาด คือ

สะล้อใหญ่ มี 3 สาย ตั้งเรียงคู่สี่และคู่สามร่วมกันหากเทียบกับเสียงดนตรีสากลคือเสียงโด ซอล โด

สะล้อกลาง มี 2 สาย ตั้งเสียงคู่สี่ เทียบกับเสียงดนตรีสากล สายเอกคือเสียงโด สายทุ้มคือเสียง ซอล

สะล้อเล็ก มี 2 สาย ตั้งเสียงคู่สาม เทียบกับเสียงดนตรีสากล สายเอกคือเสียงซอล สายทุ่มคือเสียง โด

ที่นิยมบรรเลงกันแพร่หลาย คือ สะล้อกลางและสะล้อเล็ก ส่วนสะล้อใหญ่ไม่เป็นที่นิยมสูตรการทำสะล้อ            การทำสะล้อ ไม่ปรากฏสูตรตายตัว ส่วนใหญ่ทำขึ้นโดยอาศัยเลียนแบบจากของเก่าและประสบการณ์ทางเสียงและรูปลักษณะ แต่พอจะอนุมานขนาดของสะล้อได้จากที่ปรากฏโดยทั่วไปดังนี้

สะล้อใหญ่ หน้ากะโหลกกว้างประมาณ  5.50  นิ้ว  คันสะล้อวัดจากกะโหลกถึงหลัก  สะล้อยาวประมาณ  15.00  นิ้ว

สะล้อใหญ่เวลาสี เสียงที่ออกมา ทุ้มใหญ่ มักตั้งเสียงเป็นแบบสะล้อลูกสาม (สายทุ้งเสียง โด - สายเอกเสียง ซอล)

สะล้อกลาง หน้ากะโหลกกว้างประมาณ  4.50  นิ้ว คันสะล้อวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อยาวประมาณ  13.50  นิ้ว

เสียงที่ได้เป็นเสียงทุ้มปลานกลาง มักใช้สีควบคุมทำนองหลัก นิยมตั้งเเบบสะล้อลูกสี่ ( สายหุ้มเสียง ซอล - สายเอกเสียงโด )

สะล้อเล็ก หน้ากะโหลกกว้างประมาณ  3.50  นิ้ว คันสะล้อวัดจากกะโหลกถึงหลักสะล้อยาวประมาณ  12.00  นิ้ว

สะล้อชนิดนี้จะให้เสียงสูงกว่าสะล้อกลาง มักตั้งเสียงเป็นแบบสะล้อลูกสามนอกจากนี้ยังมีสะล้อสามสาย และสะล้อขนาดจิ๋วอีก สะล้อสามสาย เป็นการเอาการตั้งเสียงแบบสะล้อลูกสามและลูกสี่ไว้ในตัวเดียวกันแบบเดียวกับซึงสามสายส่วนสะล้อจิ๋วนั้น เป็นสะล้อที่มีขนาดเล็กลงจากสะล้อเล็กอีก เสียงที่ได้เป็นเสียงเล็กแหลมและสูง

บทบาทและลีลา

สะล้อใหญ่ มีลักษณะร่วมทางเสียงรวมระหว่างสะล้อเล็กและสะล้อกลาง แต่เสียงทุ้มต่ำ บทบาทคล้ายคนมีอายุมากไม่ค่อยมีลีลาและลูกเล่นมากนัก

สะล้อกลาง บทบาทคล้ายคนวัยกลางคน มีลีลาสอดรับกับสะล้อใหญ่และสะล้อเล็ก

สะล้อเล็ก บทบาทคล้ายคนวัยคะนอง มีเสียงแหลมเล็ก ลีลาโลดโผนล้อและรับเสียงสะล้อกลาง ซึงและขลุ่ย

              สะล้อที่กล่าวมาทั้งหมด นิยมบรรเลงร่วม ในวงสะลอ-ซึง หรือที่เรียกกันว่าวง “สะล้อ ซอ ซึง” ซึ่งมีอยู่ทั่วไปในภาคเหนือตอนบน

    อย่างไรก็ตามยังมีสะล้อ อีกประเภทหนึ่งที่ยังไม่ได้กล่าวถึง ได้แก่ สะล้อที่เป็นที่นิยมในจังหวัดน่าน และแพร่ สะล้อดังกล่าวมีลักษณะต่างออกไป คือมีลูก (นม) บังคับเสียงใช้บรรเลงร่วมกับซึง เรียกว่า “พิณ” (อ่าน “ปิน”) ประกอบการขับซอน่าน ซึ่งมีเอกลักษณ์เฉพาะ

              การใช้คันชักสะล้อ การใช้คันชักสะล้อในการสีสะล้อ จะใช้หลักการ ชักออก – ชักเข้า และชักรวบ ( ชักออกหนึ่งครั้งได้โน๊ตหนึ่งตัว , ชักเข้าหนึ่งครั้งได้โน๊ตหนึ่งตัว , ชักรวบหนึ่งครั้งได้โน๊ตสองครั้งหรือหลายตัว ) แบบเดียวกันกับการสีซออู้หรือซอด้วง แต่ตำแหน่งคันชักสะล้อจะอยู่นอกสายสะล้อ มือซ้ายจะคอยหมุนคันสะ –ล้อ ( ไป – มา ) ให้สายเอกหรือสายทุ้ม บิดมาตรงตำแหน่งที่จะใช้คันชักสี ซึ่งในขณะเดียวกัน นิ้วมือซ้ายก็จะคอยกดสายสะล้อตามตำแหน่งเสียงที่ต้องการไปด้วย จึงเป็นเสน่ห์เฉพาะตัวของสะล้อ เวลาผู้เล่นสีสะล้อ นอกจากจะดูสวยงามแล้ว ยังทำให้ผู้เล่นและผู้ชมคอยเพลิดเพลินไปด้วย

          การฝึกสีสะล้อ การฝึกสีสะล้อ จะใช้จังหวะ และตัวโน๊ต เดียวกันกับการฝึกดีดซึง จะกำหนดการฝึกโดยตั้งเสียงสะล้อเป็นสะล้อลูกสาม ( สายที่อยู่ด้านผู้ฝึกเป็นสายทุ้ม ส่วนสายที่อยู่ด้านนอกเป็นสายเอก ) ให้ง่ามมือซ้ายจับคันสะล้อ ( ให้ต่ำกว่ารัดอกเล็กน้อย ) พร้อมที่จะหมุนคันสะล้อ ไป – มา มือขวาจับคับชักโดยใช้นิ้วทาบตามแนวคันชัก นิ้วกลางสอดไว้ระหว่างคันชักกับหางม้า ส่วนนิ้วนางช่วยประคองหางม้าเริ่มต้นฝึกโดย
           - ฝึกสีสายเปล่า สายทุ้ม - สายเอก ให้หางม้าเเตะที่สายทุ้ม กดคันชักไว้กับสายเบา ๆ พอประมาณ ดึงคันชักมาหาตัว ( มาทางขวา ) เรียก คันชักออก และให้ใช้เครื่องหมาย ( ) แทน เสร็จแล้วยังไม่ต้องยกหางม้าออก ( ให้แตะอยู่ที่สายทุ้ม ) จากนั้นให้ดันคันชักไปด้านหน้า ( ออกไปทางซ้าย ) เรียก คันชักเข้า จะใช้เครื่องหมาย ( ) แทน เมื่อสีสายทุ้มเสร้จแล้วยังไม่ต้องยกคันชักออกเพื่อที่จะสีสายเอกต่อไป โดยมือซ้ายหมุนคันสะล้อเข้ามาให้หางม้าแตะกับสายเอก แล้วให้คันชักออกแล้วก็ชักเข้า ให้ฝึกสีสายทุ้มและสายเอกโดยชักออก - ชักเข้า ช้า ๆ หลาย ๆ ครั้ง เพื่อให้คุ้น ๆ มือ
           - ฝึกสีสายทุ้ม - สายเอก ( สายเคร่ง - สายยาน ) โดย กำหนดตำแหน่งของนิ้วที่จะกดลงที่สาย ( ให้ระยะห่างระหว่างนิ้วกว้างพอประมาณ เพื่อไม่ให้เสียงเพี้ยน ) เทียบกับเสียงของโน๊ต โดยที่ไม่ต้องยกคันชักออกจากสาย และมือซ้ายก็คอยหมุนคันสะล้อ ไป - มา และสีเรียงตามลำดับ