ไอ้เรื่องหวาดเสียวก็มีเยอะ และเรื่องขำกลิ้งก็มีแยะ ไว้ค่อยๆ เล่าให้ฟังเป็นเรื่องๆ ไป แต่ต้องใช้นามสมมุติ เพราะบุคคลสถานยังมีอยู่จริง ลักษณะงานสอบสวนโรคระบาดส่วนใหญ่มักเป็นเรื่องเร่งด่วน หน้าสิ่วหน้าขวาน เสี่ยงต่อการติดโรค และ มีโอกาสผิดข้องหมองใจกับคนในพื้นที่ได้ทุกเมื่อ ลองนึกดูง่ายๆ ว่า ชาวบ้าน ขี้ไหลแห่แหนกันเข้าโรงพยาบาลกันเพียบทุกวัน แล้วท่านเป็นข้าราชการผู้ดูแลสุขภาพปวงชนในพื้นที่ ไม่รู้ว่าเขาไปกินอะไรมา อีกทั้งนักข่าวก็คอยตามวอแวทุกวัน แล้วมีหมอหน้าตาไม่น่าเชื่อถือเข้ามาสอบสวนในพื้นที่ จะไม่ให้เสียอารมณ์ได้อย่างไร  บางครั้งพวกเราก็เจอเรื่องตื่นเต้น มีระเบิดไฟไหม้สารเคมีทั้งชุมชน ไม่รู้ชาวบ้านหนีตายสูดดมควันพิษอะไรไปบ้าง เหตุการณ์พฤษภาทมิฬที่ต้องออกไปเสี่ยงเก็บข้อมูล  หรือกรณีโรงไฟฟ้าแม่เมาะยุคแรกๆ ที่ต้องสู้กับรัฐบาล จนบางครั้งต้องเปลี่ยนรถเข้าไปในพื้นที่ คนงานไทยไหลตายที่ประเทศสิงคโปร์ หรือ ชาวเลตายจากการดำน้ำ เป็นต้น แต่ใช่ว่าจะมีแต่เรื่องขวัญหนีดีฝ่อดอกนะ บางเรื่องก็นึกไม่ถึงเช่น คันทั้งหมู่บ้าน ผีเข้าสาวโรงงานตุ๊กตา เป็นต้น ดังนั้นคุณสมบัติที่ควรมีของผู้นำคณะสอบสวนโรคคือ สามารถประยุกต์ใช้ทฤษฎีได้อย่างคล่องแคล่ว วางแผนในภาวะคับขันได้รวดเร็วเหมาะสม มีมนุษยสัมพันธ์ดี ประนีประนอมเก่ง อึด  ทนต่อทุกเรื่อง และ กินง่ายอยู่ง่าย จะสังเกตเห็นได้ว่าเราตัดคุณสมบัติความสวยความหล่อออกไปโดยสิ้นเชิง   แต่ถ้ามีด้วยก็จะช่วยให้บรรยากาศสดใสซาบซ่าขึ้น

    ครั้งนี้ฉันต้องนำคณะสอบสวนโรคจาก สำนักระบาดวิทยา กระทรวงสาธารณสุขออกไปสอบสวนโรค  Visceral Leishmaniasis  หรือที่ในหมู่พวกเราชอบออกเสียงเรียกง่ายๆ แบบไทยๆ ว่า  คาลา-อ้าซ่า (Kala-azar)   ฟังดูโป๊หน่อยแต่น่ากลัวนะ ถือว่าเป็นโรคสำคัญที่ต้องไปสอบสวนแม้ว่าจะเกิดเพียงรายเดียวก็ตาม  โรคนี้เกิดจากเชื้อ protozoa กลุ่ม Leishmania ผู้ป่วยมีอาการได้ 3  ลักษณะตามอาการแสดงเด่นๆ คือ ผิวหนัง เยื้อบุ หรือ อวัยวะภายใน ความรุนแรงตั้งแต่น้อยๆ เป็นแผลตามผิวหนังจนกระทั่งถึง มีไข้ อ่อนแรง ตับม้ามโต ต่อมน้ำเหลืองโต เม็ดเลือดขาวและเกล็ดเลือดต่ำ  และตายได้

โรคนี้ติดต่อโดยแมลงริ้นฝอยทราย (Sand Fly) ที่ติดเชื้อกัดเอา  ตราบใดที่เชื้อยังอยู่ในกระแสเลือดหรือผิวหนังก็ยังสามารถแพร่เชื้อได้แม้ว่าอาการป่วยจะหายไป การป้องกันการแพร่กระจายโรคนั้นให้ระมัดระวังเลือดและสารคัดหลั่ง แต่ไม่ถึงกับต้องกักกันผู้ป่วย  รายที่จะไปสอบสวนนี้ค่อนข้างแปลกเพราะเป็นเด็กอายุเพียง 2-3 ขวบ กว่าจะวินิจฉัยได้ก็ล่วงเลยมาเป็นเวลาหลายเดือนหลังจากถูกส่งต่อไปรักษาตามโรงพยาบาลต่างๆ เนื่องจากไม่ใช่โรคประจำถิ่นและพบน้อยเหลือเกินในเมืองไทย   

เมื่อได้รับข่าวฉันนัดประชุมเพื่อวิเคราะห์เหตุการณ์และวางแผนการโดยด่วน แล้วแยกย้ายกันไปทำงานตามที่ได้รับมอบหมายก่อนเดินทางลงพื้นที่ ทีมเรามีเจ้าหน้าที่สาธารณสุข ผู้อาวุโสไฟแรงสองท่านซึ่งเป็นสัตวแพทย์กับนักกีฏวิทยา (แมลง) หรือที่พวกเราตั้งสมยานามให้ด้วยความเคารพรักว่า “หมอหมากับหมอแมง” พี่หมอหมาเปิดคลินิกและต้องรีบไปตรงเวลาเสมอมิฉะนั้น คน(หมา)ไข้ทะเลาะ(กัด)กัน  ส่วนพี่หมอแมงไม่เปิดคลินิกเพราะคงไม่มีใครบ้าพาแมลงมารักษา  นอกจากนี้ยังมีลูกศิษย์ที่ฉันรับผิดชอบพาออกไปฝึกด้วยอีก 2 คน ทั้งคู่เป็นแพทย์ฝึกหัดในโครงการแพทย์ระบาดวิทยาที่มีบุคลิกภาพโดดเด่นตรงกันข้ามกัน หมอเอ (นามสมมุติ) เป็นชายหนุ่มผิวขาว หน้าตาแบบลูกครึ่งจีน มาจากภาคกลางพร้อมบุคลิกมาดมั่น แต่งตัวเนี๊ยบเหมือนนักธุรกิจ หนีบเครื่องมือเรียกทาส(โทรศัพท์มือถือ)ที่เอว ซึ่งสมัยนั้นเป็นของหายาก ส่วนหมอบี (นามสมมุติ) เป็นชายหนุ่มผิวคล้ำ ผมบาง ใบหน้าเข้ม มีบุคลิกสบายๆ  แบบหมอชาวบ้าน มาจากจังหวัดชายแดนภาคใต้ เป็นเจ้าของวาทะเด็ด

“พี่ลู้ได้ไ(ห)ง   ว่าผมคนใต้(าย)”

งานนี้ถึงคราวหมอเอเป็นผู้สอบสวนหลักจึงได้รับมอบหมายให้ไปคณะเวชศาสตร์เขตร้อน มหาวิทยาลัยมหิดล  เพื่อหาข้อมูลแมลงลิ้นฝอยทราย (Sand fly) ที่เป็นพานะนำโรค พ่อคุณต้องจดจำลักษณะแมลงนี้ให้ได้ เพราะต้องลงไปเก็บตัวอย่างในพื้นที่เกิดโรคด้วย ส่วนหมอบีเตรียมเรื่องการประสานงานติดต่อร่วมกับเจ้าหน้าที่ทั้งหลาย 

เราเคลื่อนขบวนออกจากกรุงเทพทางอากาศ แล้วอาศัยรถเจ้าหน้าที่ระบาดฯ ในพื้นที่เมื่อไปถึงจังหวัดเป้าหมาย จากนั้นเข้าพบนายแพทย์สาธารณสุข  เพื่อรายงานตัวและปรึกษาหารือกันในการสอบสวนโรค  ซึ่งจะช่วยอำนวยความสะดวกในการทำงานหลายประการไม่ว่าจะเรื่องประเด็นการสืบสวน ส่งกำลังหนุน ช่วยประสานกับชาวบ้าน และแนะนำเรื่องความเชื่อและวัฒนธรรมของท้องถิ่นที่เข้าไปสอบสวนโรค ซึ่งนอกจากคณะจากสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดแล้ว ยังมีคณะสัตวแพทย์ของเขตภาคใต้และผู้เกี่ยวข้องเข้าร่วมสมทบ

        เวลาพวกเราออกทำงานตามจังหวัดต่างๆ นั้น ไม่ค่อยได้เที่ยวดอก อย่าว่าแต่คิดเลย เวลาพักผ่อนก็แทบไม่มีเพราะต้องทำงานแข่งกับเวลา อาศัยการทำงานตอนลงสำรวจพื้นที่เป็นการเที่ยวไปในตัว มีสิ่งที่น่าสนใจเรียนรู้ในแง่บริบทของวัฒนธรรมสังคมไทยมากมาย ดีกว่าไปกับ ‘อาอึ่มทัวร์’ เจ้าของสโลแกน ‘โบกธง..ลง(กิน)...ช็อบ (shoping)’  เพราะมีเอกลักษณ์โดดเด่นตรงที่จะมีมัคคุเทศเดินนำหน้าถือธงให้สัญญานลูกทัวร์ไม่ให้ผิดกลุ่ม ตะโกนบอกอาม่าอาอึ่มให้ลงจากรถทัวร์มาทานข้าว แล้วก็พาไปซื้อของ จากนั้นก็ต้อนให้ขึ้นรถเป็นวัฐจักรตลอดการเที่ยว  

รถตู้พาพวกเราออกจากตัวเมืองไปยังที่หมายซึ่งห่างออกไปราวร้อยกว่ากิโลเมตร สองข้างทางมีไร่นาสวนยางเขียวครึ้มเรียงรายดังภาพวาด ภูเขาสีม่วงทาบทับท้องฟ้าสีครามช่วยแต่งแต้มสีสรรงดงาม เขาเล่าว่ายามที่ใบต้นยางเปลี่ยน สีนั้นสวยไม่แพ้ต้นเมเปิลผลัดใบของประเทศเมืองหนาว ฉันยังไม่มีโชคได้ชื่นชมสักครั้งในการเดินทางตลอดระยะเวลาสิบกว่าปีที่ผ่านมา ที่ฉันเคยเห็นตอนอยู่อเมริกานั้น ยากแก่การบรรยายออกมาเป็นคำพูดว่าสวยงามเพียงใด มันเหมือนนางฟ้าเทวดาสะบัดพู่กันหลากสีลงบนขุนเขาสีม่วงมหึมา ที่มีเมฆขาวนวลโอบกอดบนผืนผ้าใบสีฟ้ากว้างใหญ่   

รถตู้ค่อยๆ ชะลอความเร็วลงเมื่อผ่านถนนลูกรังเข้าสู่หมู่บ้าน   บ้านเรือน  ทำด้วยไม้ชั้นเดียวเรียบง่าย มีลานดินหน้าบ้านรายล้อมด้วยต้นยางร่มครึ้มรักษาระยะห่างของบ้านแต่ละหลังออกจากกัน  ซึ่งลักษณะนี้จะแตกต่างจากภาคอีสานและเหนือที่แต่ละบ้านมักจะอยู่ใกล้กัน  พวกเราลงไปทักทายทำความเคารพและ  ทำความเข้าใจกับโต๊ะอิหม่ำ ซึ่งเป็นขั้นตอนที่สำคัญในการทำงานพื้นที่ภาคใต้  จากนั้นแยกย้ายกันออกปฏิบัติหน้าที่  กลุ่มหนึ่งไปพูดคุยกับครอบครัวผู้ป่วยเพื่อ   ซักประวัติและตรวจร่างกายเด็กน้อยเพิ่มเติม อีกกลุ่มหนึ่งออกเดินสำรวจสิ่งแวดล้อม และป่าวประกาศให้ชาวบ้านนำวัว เป็ด ไก่ สุนัข มาเจาะเลือดตรวจหาเชื้อ

พี่หมอแมงเดินท่อมๆ หาตำแหน่งติดตั้งเครื่องดักแมลงสำหรับคืนนี้ ต้อง เล็งฮวงจุ้ยตรงบริเวณที่แมลงริ้นฝอยทรายจะมาชุมนุมกัน เครื่องดักแมลงมีแสงไฟเป็นตัวล่อให้แมลงที่หลงแสงสีบินเข้ามาติดกับดักตาข่ายถี่ๆ  โดยมีพัดลมช่วยดูดจับแมลงไว้ แล้วค่อยมาเก็บตัวอย่างแมลงในวันรุ่งขึ้น 

สำหรับพี่หมอหมากับคณะของสัตวแพทย์หญิงจากเขตภาคใต้ไปเดินตรวจตราดูซองวัวชั่วคราวที่ชาวบ้านทำให้เพื่อนำวัวมาเจาะเลือดตรวจหาเชื้อโรค  ฉันเคยชินกับคณะสอบสวนที่ส่วนใหญ่เป็นผู้ชายไม่ว่าหนุ่มน้อยหนุ่มใหญ่  สำหรับผู้หญิงที่มาเรียนสาขาวิชานี้ ก็มักจะแข็งแรงบึกบึน อดทนน้องน้องควาย และมีสภาพความเป็นหญิงน้อยกว่าเกณฑ์มาตรฐานหญิงไทยทั่วไป พอมาเจอสัตวแพทย์หญิงที่มีรูปร่างอรชรอ้อนแอ้น แถมยังใส่กระโปรงยาวพลิ้วกับรองเท้าคัทชู ดูแล้วน่าทะนุถนอม ต่างจากฉันในชุดกางเกงดำเสื้อแพทย์สีเทาแบบแพทย์อาสาสมเด็จย่าคีบรองเท้าแตะ สีเสื้อและรูปแบบของเสื้อทำให้ฉันเกือบซวยมาแล้วถ้าใส่ในกรุงเทพ  ตอนนั้นยังเป็นข้าราชการซีน้อยๆ ขึ้นเครื่องบินไม่ได้ เหนื่อยสายตัวแทบขาดอย่างไงก็ต้องนั่งรถทัวร์กลับกรุงเทพ แล้วค่อยต่อรถเมล์จากท่ารถมาถึงสนามหลวง จากนั้นก็เดินไปขึ้นเรือข้ามฟากไปท่าวังหลังเพื่อเดินกลับหอพัก มีอยู่คราวหนึ่งระหว่างที่เดินเลาะตามถนนขนาบด้วยกำแพงขาวสูงใหญ่ใต้ร่มเงาไม้ดำทมึนจากสนามหลวงมุ่งสู่ท่าพระจันทร์ในบรรยากาศสลัวๆ  ก็เห็นวัยรุ่นกลุ่มใหญ่วิ่งมาทางฉันพร้อมสียงตะโกนแว่วๆ ไม่ค่อยชัด คล้ายๆ อะไรถวายสักอย่าง สงสัยจะรีบไปวัด ยังไม่ทันจะพินิจพิจารณาให้ดีว่า ไอ้เงาวูบวาบที่พุ่งมาเป็นสายนั้นเป็นอย่างไร ทำไมพวกที่วิ่งอยู่หัวแถวที่ใส่เสื้อคล้ายฉันดูท่าทางขวัญหนีดีฝ่อ ส่วนพวกกลางๆ ถึงหางแถววิ่งหน้าตาขมึงทึงไล่กวดมาพร้อมแถบโลหะแผ่นยาวคล้ายดาบอยู่ในมือ ไม่ต้องดูให้ถนัดตาแล้ว สัญชาตญาณสั่งให้ขาตะเกียบทั้งคู่วิ่งอ้าว  ไปก่อน 

“อุเทนถว..า..ย” คราวนี้เสียงคำรามดังราวสายฟ้าฟาด

ไม่ต้องรอให้เข้าใจกระจ่างแจ้ง งัดฝีเท้านักกรีฑาเก่าวิ่งอย่างไม่คิดชีวิต พร้อมอาราธนาหลวงพ่อโกยวัดหน้าตั้งมาคุ้มครองด้วย ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาฉัน    ไม่ใส่เสื้อตัวนี้เดินในกรุงเทพเมืองฟ้าอมรอีกเลย