วัฏฏะ ๓ ประการ  กิเลสวัฏฏะ  กรรมวัฏฏะ  วิปากวัฏฏะ

   วัฏฏะธรรมทั้ง ๓ ประการนี้ เป็นอาการเป็นไปของธรรมประจำโลก เพราะสัตว์โลกจะต้องหมุนเวียนอยู่ในวัฏฏะ ๓ เหล่านี้ อย่างไม่รู้จักจบสิ้น ทั้งนี้เพราะบรรดาสัตว์บุคคลที่ยังมี กิเลส ก็ย่อมเป็นเหตุให้กระทำ กรรม เมื่อกระทำกรรมแล้ว ผลของกรรม คือ วิบาก จะต้องเกิดขึ้นอย่างแน่นอน

    เมื่อวิบากหมายถึงรูป-นามขันธ์ ๕ ปรากฏขึ้นแล้ว ย่อมเป็นที่อาศัยของกิเลส คือ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน ย่อมยึดมั่นในรูป-นาม ขันธ์ ๕ ว่า เป็นอัตตาตัวตน เป็นเรา เป็นของเรา มีความปราถนาความสุขกาย สบายใจต่อไปอีก และเป็นเหตุให้ขวนขวาย กระทำกรรมที่เป็นบาปบ้าง เป็นบุญบ้าง ทำให้ผลของบาปบุญ คือ วิบาก ปรากฏขึ้นมาอีก หมุนเวียนกันอยู่เช่นนี้ อย่างไม่รู้จักจบสิ้น

   ถาม. ถ้าต้องการจะพ้นจากวัฏฏะ จะต้องปฏิบัติอย่างไร?

   ตอบ. การที่จะให้พ้นไปจากวัฏฏะได้นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้ไว้ใน "ปฏิจจสมุปบาท"ธรรมว่า ต้องตัดที่ กิเลสวัฏฏ เพราะกิเลส คือ ตัณหาที่เป็นปัจจุบันเหตุนี้ จะก่อให้เกิดกรรม เป็นเหตุให้เกิดอนาคตผล คือต้องเกิดใหม่ในภพหน้าอีก ดังนั้น กิเลสวัฏฏ จึงเป็นธรรมที่ควรละ เพราะเป็นตัว สมุทัย(บาปธรรม)ที่เป็นเหตุให้เกิดทุกข์

   ส่วน กรรมวัฏฏ คือ กุศลกรรมเป็นธรรมที่ควรเจริญ เพราะเป็นผู้ขูดเกลากิเลส

   สำหรับ วิปากวัฏฏ อันได้แก่รูป-นามขันธ์ ๕ ของสัตว์ทั้งหลายนั้น เป็นตัวทุกขสัจจ ซึ่งเป็นธรรมที่ควรกำหนดรู้ ด้วยเหตุนี้ พระพุทธองค์ จึงตรัสว่า บรรดากิเลสทั้งหลาย เป็น ปหาตัพพธรรม คือ ธรรมที่ควรละ จึงทรงสอนการปฏิบัติธรรม คือ การเจริญสติปัฏฐาน เพื่อละกิเลสทั้งปวงด้วย ศีล สมาธิ ปัญญา อันได้แก่ การเจริญองค์มรรค ๘