พระอภิธรรม แสดงถึงอะไร? (๓)

   ๒. วิเสสลักษณะ เป็นธรรมพิเศษที่มีประจำตัว ปรมัตถธรรมแต่ละอย่าง ก็มีลักษณะพิเศษเฉพาะๆของตน ที่ไม่เหมือนกันเลย

   วิเสสลักษณะมี ๔ ประการคือ ลักษณะ รสะ ปัจจุปัฏฐาน และปทัฏฐาน

   ก. ลักษณะ ได้แก่ เครื่องแสดงออก หรือคุณสมบัติที่มีประจำตัวโดยเฉพาะ

   ข. รสะ ได้แก่ หน้าที่การงานที่กระทำ หรือความสำเร็จที่มีอยู่ในตัวของปรมัตถธรรมทั้งหลาย รสะนี้ จึงแบ่งออกเป็น ๒ อย่างคือ..

  ๑. กิจรสะ ได้แก่ หน้าที่การงานของปรมัตถธรรมทั้งหลาย เช่น จิตมีหน้าที่การงานที่เป็นกิจรสะ ก็คือ เป็นประธานในสัมปยุตธรรม(ธรรมที่เกิดร่วมกัน)ทั้งปวง หรือกิจรสะของเตโชธาตุ คือธาตุไฟ ย่อมมีหน้าที่การงานในการเผาไหม้ และกระทำสิ่งต่างๆให้สุกได้ เป็นหน้าที่ของไฟ

   ๒. สัมปัตติรสะ ได้แก่ คุณสมบัติที่มีอยู่ประจำ ของปรมัตถธรรมทั้งหลาย เช่น "จิต" มีคุณสมบัติอยู่ประจำที่เป็นสัมปัตติรสะ ก็คือ มีเจตสิกประกอบเป็นสัมปยุตธรรมด้วย สัมปัตติรสะของพระนิพพาน คือมีสภาพไม่เปลี่ยนแปลงเป็น"นิจจัง" หรือสัมปัตติรสะของเตโชธาตุ คือความร้อน ย่อมยังแสงสว่างให้สำเร็จเป็นคุณสมบัติ เป็นต้น

   ค. ปัจจุปัฏฐาน ได้แก่ ผลที่เกิดขึ้นจากรสะ นั่นเอง หรือเป็นความปรากฏขี้นจากกิจการนั้นๆ

   ง. ปทัฏฐาน ได้แก่ เหตุใกล้ที่เป็นเหตุให้ธรรมนั้นๆปรากฏขึ้น

   วิเสสลักษณะ ๔ ประการดังกล่าวนี้ ชื่อว่า "ลักขณาทิจตุกะ" ซึ่งมีความหมายว่า ธรรมที่มีองค์ ๔ ประการ มีลักษณะ เป็นต้น

   จิต เจตสิก รูป  มีวิเสสลักษณะ ๔ ประการครบบริบูรณ์

   นิพพาน  มีวิเสสลักษณะ ๓ ประการเท่านั้น คือ มีลักษณะ รสะ ปัจจุปัฏฐาน แต่ไม่มีปทัฏฐาน คือเหตุใกล้ให้เกิด ด้วยเหตุว่า "พระนิพพาน" นั้น เป็นธรรมที่พ้นจากเหตุปัจจัยปรุงแต่ง

   สำหรับบัญญัติธรรมนั้น ไม่มีวิเสสลักษณะเลย

   (คัดจาก หนังสือพระอภิธรรมมัตถสังคหะ ปริจเฉทที่ ๑)