๑. สมฺมาสมฺพุทฺธมตุลํ     สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ

         อภิวาทิย  ภาสิสฺสํ       อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ

   ข้าพเจ้า (พระอนุรุทธาจารย์) ขอถวายอภิวาท แด่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ตรัสรู้เญยธรรม** โดยพระองค์เองอย่างถูกถ้วน หาผู้เสมอเหมือนมิได้ พร้อมทั้งพระสัทธรรม และหมู่แห่งพระอริยสังฆเจ้า ผู้อุดมแล้วทั้งหลาย จักแต่งคัมภีร์ที่ชื่อว่า "พระอภิธัมมัตถสังคหะ"ต่อไป

       ๒. ตตฺถ วุตฺตาภิธมฺมตฺถา     จตุธา ปรมตฺโถ

          จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ             นิพฺพานมีติ สพฺพถา

    แปลความว่า "อรรถแห่งพระอภิธัมมัตถสังคหะ"นั้น เมื่อว่าโดยปรมัตถธรรมแล้ว มีอยู่เพียง ๔ ประการ คือ จิต เจตสิก รูป นิพพาน เท่านั้น

   อธิบาย  ปรมตฺ  แยกออกเป็น ๒ บท คือ   ปรม - อตฺถ

       ปรม  แปลว่า  ประเสริฐอย่างยิ่ง

       อตฺถ  แปลว่า  เนื้อความ

   ฉะนั้น ปรมตฺถ จึงแปลว่า เนื้อความอันประเสริฐ หรือเนื้อความที่ดียิ่ง

   คำว่า "ปรมัตถธรรม" จึงเป็นธรรมที่มีเนื้อความอันประเสริฐ

   "ปรม" หรือ "ประเสริฐ" นี้ เมื่อว่าโดยอรรถแล้ว ไม่ได้หมายถึง ปราณีต งดงาม แต่หมายถึง ภาวะ ๓ ประการ คือ...

   ๑. "ประเสริฐ" เพราะไม่มีการวิปริต-แปรปรวน

       ปรโม อุตตฺโม อวิปริโต อตฺโถติ - ปรมตฺโถ แปลความว่า สภาวธรรมที่ประเสริฐ คือไม่แปรปรวน จึงชื่อว่า "ปรมัตถะ"

    ความไม่วิปริต แปรปรวนนั้นหมายถึง สภาพของตนเป็นอยู่อย่างไร ก็เป็นอยู่อย่างนั้นตลอดไป ไม่ผิดปกติเป็นอย่างอื่น เป็นของมีจริง เป็นจริง

   ๒. "ประเสริฐ" เพราะเป็นที่โคจร แห่ง"ญาณอันประเสริฐ"

   ปรมสฺส อุตฺตมสฺส ญาณสฺส โคจโรติ อตฺโถ - ปรมตฺโถ แปลความว่า สภาวธรรมใดเป็นที่โคจรแห่งญาณอันประเสริฐ คือ สูงสุด สภาวธรรมนั้น ชื่อว่า "ปรมัตถะ" กล่าวคือ ปรมัตถธรรมนั้น เป็นธรรมที่มีความละเอียดลึกซึ้งมาก ผู้ไม่มีปัญญาอันประเสริฐแล้ว ย่อมเข้าใจใน"ปรมัตถธรรม"นี้ไม่ได้ ผู้ที่จะรู้ได้ เข้าใจได้ จะต้องเป็นผู้ที่มี"อุดมญาณ" เป็นติเหตุกบุคคล(บุคคลผู้มีปัญญา) เป็นต้นจนถึงพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นที่สุดเท่านั้น รู้ปรมัตถธรรม ทำให้ได้ปรมัตถประโยชน์

   ๓. "ประเสริฐ" เพราะเป็นธรรมที่เป็นประธาน แห่งบัญญัติธรรมทั้งหลาย

      ปรโม (ปธาโน) อตฺโต - ปรมตฺโถ แปลความว่า เนื้อความที่เป็นประธาน ชื่อว่า ปรมัตถะ กล่าวคือ บรรดาสัตว์และสิ่งทั้งหลายในโลกนี้ มีอยู่มากมายหลายประเภท จนประมาณมิได้ แต่ถ้ากำหนดหลักการเอาตัวความจริงแท้ขึ้นมายืนยันกันแล้ว ก็มีแต่เนื้อความ คือสภาพของนามรูป ที่ชื่อว่า เป็น"องค์ธรรม" เท่านั้นจึงกล่าวได้ว่า นอกจาก จิต เจตสิก รูป แล้วไม่มีอะไรอีกในสิ่งที่มีชีวิต และไม่มีชีวิตทั้งหลาย

    ปรมัตถธรรม มี ๒ อย่าง คือ สังขตธรรม อย่างหนึ่ง และ อสังขตธรรม อีกอย่างหนึ่ง

    สังขตธรรม  หมายความว่า ธรรมทั้งหลายที่"ถูกปรุงแต่ง" ด้วยปัจจัย ๔ คือ กรรม จิต อุตุ และอาหาร ซึ่งได้แก่ "จิต เจตสิก และรูป"

    อสังขตธรรม หมายความว่า ธรรมทั้งหลายที่"ไม่ได้ถูกปรุงแต่ง" ด้วยปัจจัยใดๆ ซึ่งได้แก่ "นิพพาน"

   (** เญยธรรม คือ สังขาร วิการ ลักษณะ นิพพาน บัญญัติ)