จิต....คืออะไร? (๔)

   ในธรรมบทภาค ๒ ได้แสดงถึงสภาพจิตไว้ ดังนี้....

            ทูรงฺคมํ เอกจรํ                     อสรีรํ คุหาสยํ

            เย จิตฺตํ สญฺญเมสฺสนฺติ          โมกฺขนฺติ มารพนฺธนา

   แปลว่า ชนทั้งหลายใดจักระวังจิต ซึ่งไปไกล ไปเดี่ยว ไม่มีสรีระ ไม่มีคูหาเป็นที่อาศัยไว้ได้ ชนทั้งหลายนั้น จะพ้นจากเครื่องผูกแห่งมาร (กิเลส)

   จากคาถาธรรมบทนี้ แสดงสภาพของจิต ให้ได้ทราบไว้หลายนัย คือ....

    จิต  เป็นธรรมชาติที่รู้อารมณ์ ไปได้ไกล (ทูรงฺคมํ) หมายถึงจิตสามารถน้อมเอาอารมณ์ที่อยู่ไกลแสนไกล ที่เคยพบเห็นมาแล้ว เอามานึกคิดได้ ไม่ใช่จิตออกจากร่างไปท่องเที่ยวได้ไกล

    จิต  เป็นธรรมที่ไปเดี่ยว หรือไปดวงเดียว (เอกจรํ) หมายถึงจิตรู้อารมณ์ได้ทีละอย่าง จิตขณะหนึ่งจะรู้อารมณ์หลายอย่างพร้อมกันไม่ได้ จิตขณะหนึ่งรู้อารมณ์ได้เพียงอย่างเดียวเท่านั้น แต่เนื่องจากจิตเกิด-ดับรวดเร็วมาก จึงเหมือนกับสามารถรู้อารมณ์ได้หลายอย่างในคราวเดียวกันได้ จิตขณะหนึ่งๆ ย่อมรู้อารมณ์ได้อย่างเดียวเท่านั้น

    จิต  เป็นนามธรรม ไม่มีรูปร่างสัณฐานให้รู้ได้ด้วย ตา หู จมูก ลิ้น กาย ต้องรู้ได้ด้วยใจเท่านั้น มีสภาวะเป็นอรูปธรรม จึงไม่อาจแสดงรูปร่างสัณฐานให้ปรากฏได้ (อสรีรํ)

    จิต  เป็นธรรมชาติที่ต้องมีวัตถุเป็นที่เกิดและที่อาศัย (คุหาสยํ) สำหรับสัตว์ที่เกิดในปัญจโวการภูมิ คือภูมิที่มีรูปนามขันธ์ ๕ วัตถุที่อาศัยของจิตมี ๖ แห่ง ได้แก่ จักขุวัตถุ โสตวัตถุ ฆานวัตถุ ชิวหาวัตถุ กายวัตถุ และหทัยวัตถุ โดยสภาวะปรมัตถธรรม ได้แก่ ปสาทรูป ๕ และหทัยวัตถุรูป ๑ จิตจะล่องลอยออกไปนอกวัตถุที่อาศัยไม่ได้ แม้เวลาตาย จิตก็ดับลงพร้อมกับความดับของหทัยวัตถุรูป นั่นเอง

    จิตของสัตว์ทั้งหลาย นอกจากจิตของพระอรหันต์ ย่อมถูกอาสวะกิเลส ผูกพันอยู่เป็นประจำ ทำให้ไม่รู้ความจริงของรูปนาม คือทุกขสัจจะ จึงเกิดความสำคัญผิดว่า รูปนามขันธ์ ๕ เป็นอัตตาตัวเรา ปรารถนาความสวย ความสุข ความเที่ยง วิปลาสไปจากความเป็นจริงอยู่เสมอ เพราะเหตุนั้น พระพุทธองค์จึงให้ระวังรักษาจิต ให้พ้นจากเครื่องผูกของมาร (กิเลส) โดยจะต้องเจริญสติปัฏฐาน ซึ่งเป็น"ทางสายเอกทางเดียว" ที่จะทำให้หมดจดจากกิเลส แจ้งพระนิพพาน และพ้นจากสังสารทุกข์ได้

    ฉะนั้น จึงไม่มีจิตของใคร ที่เกิดมาพร้อมความบริสุทธิ์ได้ ต้องถูกกิเลสมารผูกพันไว้อยู่ทั่วหน้ากัน จึงจำเป็นต้องฟังธรรม และปฏิบัติตามคำสอน ของพระพุทธองค์เท่านั้น จึงจะสามารถหลุดพ้นจากกิเลส เครื่องผูกแห่งมารได้

   (โปรดอ่านตอนต่อไป)