จิต....คืออะไร? (๖)

    จิตฺตีกโรตีติ - จิตฺตํ  แปลความว่า ธรรมชาติใด ทำความเป็นไปของสัตว์ทั้งหลายให้วิจิตร ธรรมชาตินั้น ชื่อว่า "จิต"

     ฉะนั้น จิตจึงมีอำนาจทำให้ธรรมชาติทั้งหลายเป็นไปโดยวิจิตร ประมวลความวิจิตรของจิตไว้ ๖ ประการ คือ....

     ๑. วิจิตรโดยการกระทำ หมายความว่า วัตถุสิ่งของทั้งหลาย ที่ปรากฏอยู่ในโลก และความประพฤติเป็นไปของสรรพสัตว์ทั้งหลายนั้น ย่อมมีทั้งงดงาม แปลกประหลาด น่าพิศวง และน่าสยดสยองนั้น ล้วนสำเร็จได้ด้วย จิต

    ๒. วิจิตรด้วยตนเอง  หมายถึงสภาพของจิตนั้น มีความเป็นไปอย่างน่าพิศวงนานาประการ มีทั้งจิตที่เป็นอกุศล กุศล วิบาก อภิญญา และกิริยา เช่นจิตที่มีราคะ จิตมีโทสะ และจิตที่มีศรัทธา อภิญญา ปัญญา และจิตที่สงบ เป็นต้น

    ๓. วิจิตรในการสั่งสมกรรม และกิเลส หมายถึง กรรม คือการกระทำ และกิเลส เครื่องทำให้จิตเศร้าหมอง ที่ปรากฏขึ้นแก่สัตว์ทั้งหลาย อยู่เป็นประจำนั้น เพราะมีการสั่งสมไว้ในจิตมาแล้วแต่อดีต ครั้นมาได้รับอารมณ์ใหม่ในปัจจุบัน ก็สนับสนุนกรรมและกิเลสให้ปรากฏขึ้นมาใหม่ และจะเก็บสั่งสมไว้ต่อไปอีก

    ๔. วิจิตรในการรักษาวิบากที่กรรมและกิเลสได้สั่งสมไว้ หมายถึงกรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลกรรมและอกุศลกรรมที่จิตก่อให้เกิดขึ้น ผลของกรรมคือ วิบาก ย่อมไม่สูญหายไปใหน แม้กรรมนั้นจะเล็กน้อย หรือได้กระทำมาแล้วช้านานปานใดก็ตาม ผลแห่งกรรมคือ วิบากนั้น จะติดตามไปให้ต้องได้รับผล เมื่อถึงโอกาศ

    ๕. วิจิตรในการสั่งสมสันดานตนเอง หมายถึงจิตที่ก่อให้เกิดการกระทำอย่างใดขึ้นก็ตาม เมื่อได้กระทำอยู่เสมอๆเป็นนิตย์แล้ว ย่อมจะติดเป็นนิสัยสันดาน ทำให้เกิดความชำนาญในการกระทำอย่างนั้นเรื่อยๆไป จิตดวงเก่าที่ดับไปนั้น ย่อมส่งมอบกิจการงาน ให้จิตดวงใหม่โดยไม่ขาดสาย ในลักษณะที่เป็น อนันตรปัจจัย และอาเสวนปัจจัย (ปัจจัยที่เกิดขึ้นอุปการะติดต่อกันโดยไม่มีระหว่างคั่น) เป็นต้น

    ๖. วิจิตรด้วยอารมณ์ต่างๆ หมายถึง จิตย่อมรับอารมณ์ต่างๆอยู่เสมอ คือประเดี๋ยวเห็น ประเดี๋ยวได้ยิน ได้กลิ่น รู้รส เป็นต้น สับเปลี่ยนเวียนวนอยู่ในอารมณ์ทั้ง ๖ มีรูปารมณ์บ้าง สัททารมณ์บ้าง คันธารมณ์บ้าง เป็นต้น..

  (โปรดอ่านตอนต่อไป)