จิต....คืออะไร? (๗)

     ฉะนั้นจึงเห็นได้ว่า สิ่งที่มีชีวิต และไม่มีชีวิตทั้งหมดที่วิจิตรพิศดารนั้น เพราะอำนาจแห่งจิต คือมีจิตเป็นผู้กระทำให้วิจิตร ในสิ่งที่ไม่มีชีวิต ก็ได้แก่วัตถุสิ่งของทั้งหลายที่ปรากฏอยู่ในโลก และในสิ่งที่มีชีวิต ก็ได้แก่สัตว์ทั้งหลาย

     สัตว์ทั้งหลายที่วิจิตรนั้น เพราะกำเนิดวิจิตร กำเนิดวิจิตรเพราะการกระทำ (อกุศล กุศล)วิจิตร การกระทำวิจิตรเพราะตัณหา คือความยินดีติดใจในวิจิตร ตัณหาวิจิตรเพราะสัญญาวิจิตร สัญญาวิจิตรเพราะจิตสั่งสมวิจิตร ดังบาลีในปรมัตถทีปนีฏีกา แสดงว่า..

     จิตฺตวิจิตฺตตาย สญฺญาวิจตฺตตา     สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตตา.

     ตณฺหาวิจิตฺตตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ  กมฺมวิจิตฺตตา โยนิโย วิจิตฺตตา.

     โยนิวิจิตฺตตาย เตสํ ติรัจฺฉานคตานํ วิจิตฺตตาเวทิตพฺพา

     แปลว่า ความวิจิตรของสัตว์ทั้งหลายนั้น เพราะกำเนิดวิจิตร  กำเนิดวิจิตรเพราะการกระทำทางกาย วาจา ใจ วิจิตร. การกระทำทางกาย วาจา ใจวิจิตร เพราะตัณหา คือความพอใจวิจิตร. ตัณหาวิจิตรก็เพราะสัญญา คือความจำเรื่องราวต่างๆ วิจิตร. สัญญาวิจิตรก็เพราะจิตวิจิตร

     รวมความแล้ว จิต ทำให้วิจิตรทั้งภายใน และภายนอกสันดานของตน คือทำให้สัตว์ทั้งหลายวิจิตร และทำให้วัตถุภายนอกวิจิตร

            จำนวนจิต

     เมื่อกล่าวตามสภาวะลักษณะของจิตแล้ว จิตมีจำนวนเพียง ๑ เท่านั้น เพราะจิตเป็นธรรมชาติที่รู้อารมณ์ ขณะใดจิตเกิดขึ้น ขณะนั้นการรู้อารมณ์ก็เกิดขึ้น จะห้ามการรู้อารมณ์ไม่ให้เกิดขึ้นไม่ได้ สภาวะลักษณะของจิต เมื่อกล่าวโดยทั่วไป จึงเป็นการรู้อารมณ์อย่างเดียว เมื่อนับจำนวนโดยสภาวะลักษณะแล้ว จึงมีเพียง ๑ แต่จะกล่าวถึงลักษณะที่รู้อารมณ์พิเศษของจิตแล้ว จิตจะมีความสามารถในการรู้อารมณ์ไม่เหมือนกัน โดยอำนาจการปรุงแต่งของเจตสิก ที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิต ดับพร้อมกับจิต มีที่อาศัย และมีอารมณ์อันเดียวกันกับจิต จึงทำให้จิตมีความสามารถในการรูอารมณ์พิเศษแตกต่างกันออกไป เช่น รู้ในเรื่องที่เป็นบุญ เป็นบาป รู้ในการสงบระงับจากกาม คือรู้ในเรื่องรูปฌาณ อรูปฌาณ และรู้อารมณ์นิพพาน

  (โปรดอ่านตอนต่อไป)