จิต...คืออะไร? (๑๒)

๑๑. โวฏฐัพพนกิจ  คือ จิตที่ ทำหน้าที่ตัดสินปัญจารมณ์ โดยความเป็น กุศล อกุศล เป็นต้น จิตนี้ ชื่อว่า มโนทวาราวัชนจิต ทำหน้าที่โวฏฐัพพนกิจ ทางปัญจทวารวิถี ในวิถีจิตที่สมบูรณ์ วิถีจิตหนึ่งๆ ย่อมเกิดขึ้นได้ขณะจิตเดียว ในวิถีจิตที่ไม่สมบูรณ์ คือในโวฏฐัพพนวาระ อาจเกิดได้ ๒-๓ ขณะ

๑๒. ชวนะกิจ  คือ จิตที่ ทำหน้าที่เสพอารมณ์ ๖ ด้วยกุศลจิต อกุศลจิต สเหตุกกิริยาจิต และโลกุตตรวิบากจิต ในวิถีจิตหนึ่งๆ ที่เป็นกามวิถีแล้ว ส่วนมากเกิดติดต่อกัน ๗ ขณะ และในอัปปนาวิถี อาจเกิดได้มากมาย จนประมาณมิได้ก็มี

๑๓.  ตทาลัมพนกิจ  คือ จิตที่ ทำหน้าที่รับอารมณ์ที่เหลือจากชวนะจิตเสพแล้ว ในกามอารมณ์ ทั้ง ๖ ที่มีกำลังแรง ในวิถีจิตที่รับ อติมหันตารมณ์(ปัญจารมณ์ที่มีกำลังแรงมากที่สุด) หรือวิภูตารมณ์(อารมณ์ ๖ ที่ปรากฏชัดเจนทางใจมากที่สุด) ซึ่งมีจิตที่ชื่อว่า ตทาลัมพนจิต แล้วจะทำตทาลัมพนกิจ และเป็น ๒ ขณะจิตสุดท้าย ในวิถีจิตที่เป็นตทาลัมพนวาระ

๑๔.  จุติกิจ  คือ จิตที่ ทำหน้าที่สิ้นจากภพปัจจุบัน เป็นจิตดวงสุดท้าย ที่จะปรากฏในภพชาตินั้น และจะปรากฏได้เพียงขณะจิตเดียว ในภพชาติหนึ่ง คล้ายคลึงกับปฏิสนธิกิจ จิตที่ทำหน้าที่จุตินี้ เป็นจิตประเภทเดียวกับปฏิสนธิจิต และภวังคจิตนั่นเอง

 (จากหนังสือ พระอภิธัมมัตถสังคหะ)