จิต...คืออะไร? (๑๕)

    ๕. โผฏฐัพพารมณ์  หมายถึง การกระทบถูกต้อง-สัมผัสกาย เป็นอารมณ์ ได้แก่ รูป ปฐวี เตโช วาโย คือ ความแข็ง-อ่อน  เย็น- ร้อน  หย่อน- ตึง  เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวของจิต และเจตสิก ทางกาย

    ๖. ธรรมารมณ์ หมายถึงสภาพธรรมที่รู้ได้เฉพาะมโนทวาร (ทางใจ) ได้แก่สภาพธรรม ๖ ประการ คือ จิต ๘๙ เจตสิก ๕๒ ปสาทรูป ๕(ตา หู จมูก ลิ้น กาย)  สุขุมรูป ๑๖(รูปที่ละเอียด) นิพพาน และบัญญัติ อันเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวของจิต แลเจตสิก ทางใจ

    รูปารมณ์  สัททารมณ์  คันธารมณ์  รสารมณ์  และโผฏฐฐัพพารมณ์ อารมณ์ทั้ง ๕ นี้เรียกว่า ปัญจารมณ์ ซึ่งเป็น รูปธรรม

    ส่วนธรรมารมณ์นั้น เป็นอารมณ์ที่ ๖ องค์ธรรมได้แก่ จิต เจตสิก และนิพพานนั้น เป็น นามธรรม สำหรับปสาทรูป ๕ สุขุมรูป ๑๖ นั้น เป็น รูปธรรม เฉพาะ บัญญัติ ไม่เป็นทั้ง รูปธรรม และ นามธรรม คงเป็นแต่ บัญญัติธรรม เท่านั้น

     ปัญจารมณ์ และธรรมารมณ์ รวมเรียกว่า อารมณ์ ๖ หรือ ฉอารมณ์

      ในอัฏฐสาลินี และวิสุทธิมรรคอรรถกถา ได้อุปมาทวาริกจิตทั้ง ๖ ไว้ว่า....

    ตา...เหมือนงู ชอบซอกซอนไปในที่ลี้ลับ อยากเห็นสิ่งที่ปกปิดไว้

    หู...เหมือนจรเข้ ที่ชอบวังน้ำวนที่เย็นๆ หูก็ชอบฟังถ้อยคำที่อ่อนหวาน

    จมูก...เหมือนนก ที่ชอบโผผินไปในอากาศ จมูกก็ชอบสูดดมกลิ่นหอม ที่ลอยลมโชยมา

    ลิ้น...เหมือนสุนัขบ้าน ที่ชอบให้น้ำลายไหลอยู่เสมอ ลิ้นก็อยากจะลิ้มชิมรสอยู่เสมอ เช่นเดียวกัน

    กาย...เหมือนสุนัขจิ้งจอกที่ชอบเคี้ยวกินเนื้อมนุษย์ ในป่าช้าผีดิบ กายก็ชอบอบอุ่น ชอบสัมผัสทางกาย

    ใจ...เหมือนลิงที่ชอบซุกซนไม่หยุดนิ่ง  ใจก็ชอบดิ้นรน กลับกลอกไปในอารมณ์ต่างๆ ที่ไม่อยู่นิ่งเหมือนกัน

     (โปรดอ่านตอนต่อไป "อำนาจของอารมณ์")

   (คัดจากหนังสือ พระอภิธัมมัตถสังคหะ)