จิต...คืออะไร? (๑๗)

    อารมณ์ ๖ คือ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ และธรรมารมณ์ เมื่อสงเคราะห์โดยกาลแล้ว แบ่งออกได้เป็น ๒ ประเภท คือ.....

   ๑. เตกาลิกอารมณ์ คือ อารมณ์ ๖ ที่เกี่ยวด้วยกาลทั้ง ๓ คือ อดีต ปัจจุบัน อนาคต องค์ธรรม ได้แก่ จิต เจตสิก รูป

   จิต เจตสิก รูป ที่เป็นอดีตอารมณ์นั้น หมายถึง จิต เจตสิก รูป ที่เป็นอารมณ์เหล่านี้ผ่านพ้นไปแล้ว คือ ได้เห็นแล้ว ได้ยินแล้ว ได้กลิ่นแล้ว ได้รู้รสแล้ว ได้ถูกต้องสัมผัสแล้ว และได้คิดนึกถึงอารมณ์ที่ผ่านมาแล้วนี้ เรียกว่า อดีตอารมณ์

    จิต เจตสิก รูป ที่เป็นปัจจุบันอารมณ์นั้น หมายถึง จิต เจตสิก รูป ที่กำลังปรากฏเป็นอารมณ์อยู่เฉพาะหน้า คือกำลังเห็น กำลังได้ยิน กำลังได้กลิ่น กำลังรู้รส กำลังถูกต้องสัมผัส และกำลังคิดในอารมณ์ที่ปรากฏทางใจ ยังไม่ดับไป เหล่านี้เรียกว่า ปัจจุบันอารมณ์

    จิต เจตสิก รูป ที่เป็นอนาคตอารมณ์นั้น หมายถึงอารมณ์ต่างๆ ได้แก่ จิต เจตสิก รูป เหล่านี้ จะมาปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ  คือ จะเห็น จะได้ยิน จะได้กลิ่น จะรู้รส จะถูกต้องสัมผัส และเป็นอารมณ์ให้คิดนึกทางใจเหล่านี้ ชื่อว่า อนาคตอารมณ์

    อารมณ์ที่ปรากฏขึ้นโดยกาลทั้ง ๓ นี้ เรียกว่า เตกาลิกอารมณ์

    ๒. กาลวิมุตตอารมณ์ หมายถึง อารมณ์ที่ไม่เกี่ยวข้องด้วยกาลทั้ง ๓ ได้แก่ นิพพาน และบัญญัติอารมณ์ เพราะธรรมทั้ง ๒ พวกนี้ เป็นอสังขตธรรม ไม่ได้ถูกปรุงแต่งด้วยปัจจัย ๔ คือ กรรม จิต อุตุ และอาหาร ฉะนั้น การบังเกิดขึ้นของธรรมทั้ง ๒ พวกนี้ เพราะปัจจัยปรุงแต่งจึงไม่มี เมื่อไม่มีการเกิดแล้ว ก็กล่าวไม่ได้ว่า นิพพาน หรือบัญญัติเหล่านี้ เป็นปัจจุบัน อดีต อนาคต เมื่อไม่เป็นไปในปัจจุบัน อดีต และอนาคต เช่นนี้แล้ว ก็เรียกว่า    กาลวิมุตตอารมณ์

   (จากหนังสือ พระอภิธัมมัตถสังคหะ)