จิต...คืออะไร? (๒๓)

          คตินิมิตอารมณ์ (๒)

    ๒. อุปโภคคตินิมิต หมายความว่า อารมณ์ ๖ ของชาติที่จะพึงได้เสวย เช่นนั่งในราชรถ เที่ยวไปในสถานที่ต่างๆ มีสวนสวรรค์ เป็นต้น ทำให้เกิดความสนุกสนานเบิกบานใจ บริโภคสุทธาโภชน์ร่วมกับเทพบุตร เทพธิดา สวมใส่ทิพย์อาภรณ์ เป็นต้น

    ถ้าจะไปเกิดในมนุษย์ภูมิ ย่อมมีนิมิตเหมือนกับว่า ตนกำลังเดินไปสู่ในที่สนทนาปราศัย กับผู้หนึ่งผู้ใด หรือประกอบการงานอย่างใดอย่างหนึ่ง เป็นต้น

    ถ้าจะไปเกิดในเดรัจฉานภูมิ  รู้สึกว่า ตนได้เป็นสัตว์เดรัจฉานพวกใดพวกหนึ่ง หรือเห็นที่อาศัยของสัตว์เหล่านั้น หรือกำลังเล่นหยอกล้อกับสัตว์นั้นๆ

    ถ้าจะไปเกิดเป็นเปรต และอสุรกาย ย่อมเกิดความรู้สึกว่า ตนกำลังเดินไปในสถานที่ต่างๆ อันน่าหวาดเสียว หรือร่างกายของตนปรากฏ เป็นที่น่าเกลียดน่ากลัว หรือกำลังอดอยากหิวกระหาย ต้องการจะบริโถค กำลังแสวงหาน้ำ และอาหาร เหล่านี้ เป็นต้น

    ถ้าจะไปเกิดในนิรยภูมิ(สัตว์นรก) ย่อมมีความรู้สึกเหมือนว่า ตนกำลังถูกฉุดคร่าทุบตีอยู่ ถูกสุนัขขบกัดอยู่หรือถูกจองจำด้วยพันธการต่างๆ หรือเที่ยวไปในสถานที่อดอยากทุรกันดารเที่ยวไปในสถานที่บุคคลถูกจองจำอยู่ มีความหวาดเสียวอย่างเหลือล้น เหล่านี้ เป็นต้น

    ส่วนที่จะไปเกิดในพรหมโลกนั้น คตินิมิตทั้ง ๒ อย่างนี้ ย่อมไม่มี จะมีแต่บัญญัติกรรมนิมิต และมหัคคตกรรมนิมิต เท่านั้น เพราะนิมิตทั้ง ๒ อย่างนี้ เป็นผลแห่งฌาณจิต ซึ่งมหัคคตจิต ย่อมรับบัญญัติอารมณ์ และมหัคคตอารมณ์เท่านั้น อันเป็นอารมณ์ที่ส่งให้ปฏิสนธิในพรหมโลกได้

    คตินิมิตนี้ ย่อมปรากฏทางมโนทวารแต่ทางเดียว คือเห็นทางใจ และจัดเป็นอารมณ์ปัจจุบัน เพราะกำลังประสบนิมิตนั้นๆอยู่

       (จากหนังสือ พระอภิธัมมัตถสังคหะ)