พุทธศาสนานั้น โดยแก่นแท้หรือโดยเนื้อหาที่แท้จริงแล้ว คืออะไร?ด้วยเหตุผลประการใด?

อ. เรื่องของพุทธศาสนาโดยเนื้อหาที่แท้จริง หรือโดยแก่นแท้จริงแล้ว คือ อริยสัจ ๔ อริยสัจ ๔ นี้แหละ เป็นพุทธประสงค์จะให้สัตว์ทั้งหลายได้เห็น หรือได้เข้าถึง

อุ. ไม่ใช่แจ้งพระนิพพานหรือ? ที่เป็นแก่นอันแท้จริง

อ. อริยสัจ ๔ ก็มีนิพพานอยู่ในนั้นแล้ว คือ นิโรธสัจ

อุ. อริยสัจ ๔ มีอารมณ์ถึง ๔ อย่าง จะเห็นได้ในขณะจิตเดียวทั้ง ๔ อย่างได้หรือ?

อ. จิตดวงเดียว จะรับอารมณ์ถึง ๔ อย่างนั้น ย่อมไม่ได้เลย เพราะคนละขณะ แต่ว่ากิจทั้ง ๔ อย่างของอริยสัจ คือ กิจรู้ กิจละ กิจทำให้แจ้ง กิจที่เจริญ กิจทั้ง ๔ อย่างนี้ เข้าพร้อมกันในขณะจิตเดียว คือ มรรคจิต

     สัมมาทิฏฐิในมรรคมีองค์ ๘ นั้น เป็นปัญญาของจิตดวงใหน เพราะเหตุผลอย่างไร? ก็คือปัญญาในมรรคจิต เพราะสัมมาทิฏฐินั้นแจ้งในอริยสัจ ๔

อุ. ในมรรคจิตดวงเดียว ไม่ใช่เห็นได้ทั้ง ๔ อย่าง หรือ ๔ อารมณ์ เรื่องนี้ขอคำอธิบายให้เข้าใจอีกสักหน่อย

อ. ไม่ใช่เห็นได้ทั้ง ๔ อย่างในจิตดวงเดียว คือ ที่ว่าเข้าพร้อมกันนั้น เข้าโดยกิจในจิตดวงเดียว จิตดวงเดียวนี้ได้แก่ มรรคจิต ไม่ใช่ไปเห็นอารมณ์ ๔ อย่างในขณะจิตเดียว แต่ว่าเข้าพร้อมกันโดยกิจ กิจทำให้แจ้ง กิจที่เจริญ กิจเหล่านี้เข้าพร้อมกันหมด กิจการงานเรียบร้อยในมรรคจิต

อุ. คนๆเดียว ทำงานพร้อมกันทั้ง ๔ อย่าง ฟังดูก็น่าจะเข้าใจ แต่ก็ยังไม่ค่อยจะเข้าใจ

อ. นี่พูดถึงอริยสัจ ซึ่งมีกิจ ๔ กิจ กิจทั้ง ๔ นี้แหละเข้าพร้อมกันในขณะจิตดวงเดียว คือมรรคจิต เพราะอะไร? เพราะนิพพานก็อยู่ในมรรคจิต นิพพานเป็นอารมณ์ของมรรคจิต ไม่ใช่เข้าพร้อมกันทั้ง ๔ อารมณ์ แต่ถ้ากิจแล้ว ก็เข้าทั้ง ๔ กิจ  ท่านอุปมาว่า เหมือนกับหม้อดินเผาที่มีน้ำเต็มหม้อ ๑ ใบ แล้วก็เอาไม้ตีให้หม้อนั้นแตก หม้อนั้นก็แตก น้ำในหม้อก็ไหลออกมาพร้อมกัน เพราะฉะนั้น จึงอธิบายว่า กิจของอริยสัจทั้ง ๔ เข้าพร้อมกัน แต่มีบางคนกล่าวว่าได้อารมณ์ทั้ง ๔ อย่าง จิตดวงเดียวจะได้อารมณ์ทั้ง ๔ อย่างนั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้

     ทุกข์กับนิพพาน จะเป็นอารมณ์ในจิตดวงเดียวได้อย่างไร? ก็ย่อมไม่ได้ แต่ว่ากิจนั้นเข้าพร้อมกันได้ ดังที่ท่านได้อุปมาไว้แล้ว

     ที่ว่าละกิเลสโดยตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน นั้น คำว่าปหาน ไม่ใช่หมายความว่าฆ่าให้ตาย แต่หมายถึงว่า ไม่ให้เกิดขึ้น ไม่ให้เกิดขึ้นโดยตทังคะ คือชั่วคราว หรือไม่ให้เกิดขึ้นโดยวิกขัมภนะ คือนานหน่อย หรือไม่ให้เกิดขึ้นอีกเป็นสมุจเฉท

     ที่ไม่ให้เกิดขึ้นเป็นสมุจเฉท ก็ต้องถึงมรรค มรรคมีองค์ ๘ จะสมบูรณ์ ก็ต้องถึงมรรคจิต มรรคจิต ๔ นั้น ประหารกิเลสเป็นสมุจเฉทได้ตามขั้นของอริยมรรคนั้นๆ

อุ. หน้าที่ของมรรคมีองค์ ๘ นั้น เป็นอย่างไร?

อ. มรรคมีองค์ ๘ เมื่อย่อลงแล้วก็ได้แก่ ศีล สมาธิ ปัญญา พอเกิดสัมมาทิฏฐิแล้ว ก็ต้องบริสุทธิ์แล้ว เพราะเห็นอริยสัจ ๔ ถึงนิพพานแล้ว.

ที่มา. หนังสือธรรมวิจัย โดยอาจารย์แนบ มหานีรานนท์