อริยสัจ ๔ (สัจจนิเทศ)

อริยสัจ ๔ คือ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ ชื่อว่า "สัจจะ"

๑. โดยวิภาค จำแนกอรรถแห่งอริยสัจ (โดยอรรถที่แปลกกัน)

ทุกขสัจจะ เพราะอรรถว่า

๑) ความบีบคั้น. ๒) ความปรุงแต่ง. ๓) ความเร่าร้อน. ๔) ความแปรปรวน.

สมุทยสัจจะ เพราะอรรถว่า

๑) ความประมวลเอาไว้ซึ่งทุกข์. ๒) ก่อเหตุแห่งทุกข์. ๓) ผูกไว้ซึ่งทุกข์. ๔) พัวพันอยู่กับทุกข์.

นิโรธสัจจะ เพราะอรรถว่า

๑) ความว่างจากอัตตา. ๒) ไม่มีการปรุงแต่ง. ๓) ความออกจากทุกข์. ๔) ไม่มีการตาย การเกิดสืบไป.

มัคสัจจะ เพราะอรรถว่า

๑) นำออกไปจากสังสารวัฏฏ์. ๒) เป็นเหตุให้ถึงพระนิพพาน. ๓) เห็นพระนิพพาน. ๔) เป็นใหญ่ในการแจ้งพระนิพพาน.

โดยอรรถที่ไม่แปลกกัน คำว่า "สัจจะ" นั้น โดยความเป็นสภาวะที่แท้ ไม่วิปริตผันแปร

โดยจำนวนที่ไม่หย่อนไม่ยิ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสอริยสัจ ๔ เท่านั้น

ตรัสบอกว่า ปวัตติ ความหมุนไป และนิวัตติ ความหมุนกลับ พร้อมทั้งเหตุ ทั้งอุบายด้วย

ตรัสแต่ ๔ เท่านั้น ด้วยอำนาจแห่งกิจ ธรรมที่พึงกำหนดรู้, ธรรมที่พึงละ,  ธรรมที่พึงทำให้แจ้ง, และธรรมที่พึงทำให้มี ทำให้เจริญขึ้น

ธรรมแห่งวัตถุของตัณหา,  ตัวตัณหา,  ความดับตัณหา  และอุบายดับตัณหา

โดยลำดับแห่งการแสดงนั้น