ภูมิของปัญญา

ภูมิของปัญญา เรียกว่า วิปัสนาภูมิ มี ๖

ขันธ์ คือ สภาวะของปรมัตถธรรม ที่จัดรวมไว้เป็นกลุ่ม เป็นกอง หรือเป็นส่วนๆ มี ๕ ขันธ์ เป็นรูปขันธ์ ๑ และนามขันธ์ ๔

รูปขันธ์ เป็นธรรมชาติที่มีการเสื่อมสลายไป เพราะปัจจัยที่เป็นข้าศึก มีความร้อน เย็น เป็นต้น ธรรมชาตินี้ ได้แก่รูป ๒๘ มีมหาภูตรูป เป็นต้น โดยแยกเป็นมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ๒๔ (อ่านเรื่องย้อนหลังในเรื่อง รูปปรมัตถ์)

นามขันธ์ ๔ เป็นธรรมชาติน้อมรับอารมณ์ ได้แก่

๑. เวทนาขันธ์ เพราะเป็นธรรมชาติที่มีการเสวยรสของอารมณ์ เป็นลักษณะ ได้แก่เวทนาเจตสิก

๒. สัญญาขันธ์ เพราะเป็นธรรมชาติที่มีความจำอารมณ์ได้ เป็นลักษณะ ได้แก่สัญญาเจตสิก

๓. สังขารขันธ์ เพราะรวมธรรมชาติของเจตสิกที่มีการประสบกันได้ เป็นลักษณะ ได้แก่เจตสิกที่เหลือ ๕๐

๔. วิญญาณขันธ์ เพราะเป็นธรรมชาติที่มีความรู้แจ้งในอารมณ์ทางทวาร ๖ เป็นลักษณะ ได้แก่จิตทั้งหมด

นี้เป็นการจำแนกขันธ์ตามนัยอภิธรรม ยังมีการจำแนกขันธ์ตามนัยพระสูตร ซึ่งจำแนกขันธ์เป็น ๔ ส่วน ด้วยอำนาจแห่ง อัทธา สมัย สันตติ และขณะ จัดเป็น อดีต ปัจจุบัน อนาคต.

(ที่มา-คู่มือการศึกษา วิสุทธิมัค รวบรวมโดย อาจารย์ วรรณสิทธิ ไวทยะเสวี)