ปฏิจฺจสมุปบาท(๒)

ลักษณะพิเศษของปฏิจฺจสมุปบาทที่กล่าวนี้ เป็นการกล่าวถึงเหตุผลโดยทั่วไป ยังไม่ได้แยกกล่าวเฉพาะธรรมที่อุปการะกันเป็นองค์ๆไป ในปฏิจฺจสมุปบาทแสดงองค์ไว้ ๑๒ องค์ดังนี้.....

สังขาร          ปรากฏขึ้นเพราะอาศัย          อวิชชา     เป็นเหตุ

วิญญาณ       "------------------------"         สังขาร      "-------"

นามรูป          "------------------------"         วิญญาณ   "-------"

สฬายตนะ     "------------------------"          นามรูป     "-------"

ผัสสะ           "------------------------"          สฬายตนะ "-------"

เวทนา          "------------------------"          ผัสสะ        "-------"

ตัณหา         "-------------------------"         เวทนา        "-------"

อุปาทาน      "-------------------------"        ตัณหา         "-------"

ภพ              "-------------------------"       อุปาทาน       "-------"

ชาติ            "-------------------------"       ภพ               "-------"

ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขโทมนัส อุปายาส ปรากฏขึ้นเพราะอาศัย ชาติ เป็นเหตุ.

ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งปวงนี้ เพราะอาศัยปัจจัยต่างๆ มีอวิชชา เป็นต้น ดังนี้ เรียกว่า ปฏิจฺจสมุปบาท.

ปฏิจฺจสมุปบาท พึงทราบว่า "มีความเป็นปัจจัยแห่งธรรมทั้งหลายมี ชรา มรณะ เป็นต้น เป็นลักษณะ,(ชรา มรณะ มีเพราะชาติ ฯลฯ สังขาร มีเพราะอวิชชา)

มีความผูกพันทุกข์ไว้ เป็นกิจ, มีความเป็นทางที่ผิด เป็นผล.

ไวพจน์ของปฏิจฺจสมุปบาท พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่า "ตถตา" (ความมีเพราะปัจจัยอย่างนั้น) ธรรมทั้งหลายจักไม่มี เพราะปัจจัยนั้น จะไม่มีขึ้นแม้แต่ครู่หนึ่ง

"อนัญญถตา" (ความไม่มีธรรมอื่น เพราะมีปัจจัยอื่น)ธรรมที่เป็นผลอย่างหนึ่ง จะไม่เกิดขึ้น เพราะปัจจัยของธรรมที่เป็นผลอีกอย่างหนึ่ง

"อิทัปปัจยตา" (ความที่สิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้)ธรรมทั้งหลายใด เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านี้ ธรรมทั้งหลายนั้น ชื่อว่า "อิทัปปัจยตา" (กลุ่มเหตุ).