คณะเราเดินทางไปถึงหมู่บ้านที่ประสานงาน โดย อ.ประยงค์ ฉายแก้ว ประธานเครือข่ายกลุ่มครู 16 เขาแหลม – เขาพนมซอร์ อาจารย์ประยงค์ แนะนำทีมสำรวจ ทีมงานสำรวจประกอบด้วย เครือข่ายอนุรักษ์ลุ่มน้ำห้วยเสนง โครงการป่าของเด็กสุรินทร์ กลุ่มครู – เยาวชน โรงเรียนโคกตะเคียนวิทยา เครือข่ายกลุ่มครู 16 เขาแหลม – เขาพนมซอร์ ศูนย์ข้อมูลท้องถิ่นสุรินทร์ โครงการหนังสือดอกติ้วป่า เจ้าหน้าที่ค่ายลูกเสือจิระนนท์ ประธานสภาองค์การบริหารส่วนตำบลแนงมุด ชาวบ้านโคกเบง บ้านแนงมุด เจ้าหน้าที่ประสานความร่วมมือและพัฒนาเครือข่าย กรมส่งเสริมคุณภาพสิ่งแวดล้อม

หลังจากนั้น นายทวิส แต้มงาม ผู้ใหญ่บ้านโคกเบง กล่าวต้อนรับคณะสำรวจโดย แนะนำ

เส้นทางสำรวจ 1.เส้นสันปันน้ำต้นน้ำห้วยเสนง / ห้วยตาโต๊ด บริเวณเขาแหลม เขาสันปลาหมอ เขาเปิง (เขามะนาว) 2.แหล่งน้ำซับทมอนโนง (เขามะนาว) 3.แหล่งน้ำซับหัวสน 4.แหล่งน้ำซับไผ่ เส้นทางสำรวจจะใช้เวลาจุดละประมาณ 1 ชั่วโมง กลับมารับประทานอาหารเที่ยงร่วมกันที่ศาลาหมู่บ้านแนงมุด หลังรับประทานอาหารกลางวันเสร็จ สรุปผลการสำรวจร่วมกัน และกลับมาวางแผนการร่วมกันต่อไป

บนเส้นทางสำรวจต้นน้ำห้วยเสนง

1.จุดสันปันน้ำเขาแหลม เขาสันปลาหมอ เขาเปิง( เขามะนาว ) พบว่าเป็นลักษณะเนินลูกระนาดระหว่างเขาแหลม เชื่อมต่อไปยังเขาเปิง(เขามะนาว) ลักษณะคล้ายสันคลีบหลังปลาหมอ ชาวบ้านเรียกว่าเขาสันปลาหมอ ทำหน้าที่เป็นเส้นแบ่งลำห้วยขนาดเล็กทางทิศตะวันตกไหลลง อ่างเก็บน้ำบ้านแนงมุด หรือลำห้วยตาโต๊ด เช่น ลำห้วยผี เป็นต้น ซึ่งอยู่บริเวณเขาแหลม

และอีกเส้นหนึ่งไหลไปทางทิศตะวันออกด้านหลังเขาแหลม มีสองเส้น ชาวบ้านเรียกว่า โอทม และกบาลโอโจรก หรือ หัวน้ำ ไหลมาบรรจบกัน จากเขาหินซ้อน และแหล่งต้นน้ำที่อยู่สูงขึ้นไปอีกที่เป็นต้นน้ำห้วยเสนง ชาวบ้านเรียกว่า บริเวณลานดาเสม็ด ลักษณะเป็นลานหินมีน้ำไหลซึม สมัยก่อนไหลออกมาทั้งปี ปัจจุบันไหลออกมาเฉพาะหน้าฝนไปถึงเดือนกุมภาพันธ์ หลังจากนั้นก็จะไหลออกมาแบบน้ำซับแต่ไหลไม่เป็นสายน้ำ

ระหว่างเส้นทางไหลของสายน้ำดังกล่าวชุมชนต้นน้ำเรียกโอทม ทางหน่วยงานราชการเรียก ห้วยคา หลังจากนั้นก็ไหลลงอ่างเก็บน้ำบ้านโคกเวง ชุมชนบริเวณบ้านโคกเวง บ้านโนนสวรรค์ บ้านกู่ เขตตำบลโคกตะเคียน เรียกว่า ห้วยระกา และหลังจากนั้นไหลลงสู่ตำบลหนองใหญ่ เขตอำเภอประสาทเรียกว่า ห้วยเสกอง และมีหมู่บ้านเรียกว่าบ้านเสกอง พอเลยบ้านเสกองไปเข้าสู่วัดป่าห้วยเสนงรอยต่อตำบลตาเบาก็จะเรียกกันว่าห้วยเสนง ก่อนที่จะไหลเรื่อยลงสู่อ่างเก็บน้ำห้วยเสนง และไหลลงสู่ลำน้ำชีว์ที่รอยต่อตำบลคอโค และตำบลท่าสว่างในท้ายที่สุด

2.จุดที่สองแหล่งน้ำซับ ทมอนโนง “บ่อน้ำหิน” ลักษณะเป็นแหล่งน้ำซับรอยหินแตก อยู่บริเวณเขามะนาว หรือ เขาเปิง ปากบ่อกว้างประมาณ 1 ฟุต ความลึกในอดีตชาวบ้านบอกว่าลึกประมาณ 5 เมตร ใช้ลำไม้ไผ่หยั่งวัดความลึก ชาวบ้านใช้เป็นที่พักกินข้าว ระหว่างเดินทางไปฝั่งเขมร และการหาของป่า ล่าสัตว์ ในอดีต ปัจจุบันมีความตื้นมากขึ้นเนื่องจากปัญหาการทับถมของตะกอนดินทราย ผลจากการปลูกพืชเศรษฐกิจ

3.จุดที่สาม แหล่งน้ำซับหัวสน เป็นแหล่งน้ำซับถัดลงมาประมาณ 1 กิโลเมตร อยู่ระหว่างซอกเขามะนาว มีลักษณะเป็นลำห้วยขนาดเล็ก ตื้นเขินเนื่องจากผลกระทบจากการปลูกพืชเศรษฐกิจ มันสำปะหลัง ยูคาลิปตัส ยางพารา เป็นต้น เป็นลำห้วยสาขาย่อยขนาดเล็กไหลลงลำห้วยตาโต๊ด และ ลำห้วยจะแกโกน ก่อนไหลลงลำห้วยคา ไปบรรจบกับห้วยระกาในท้ายที่สุด

สมัยก่อนชาวบ้านเล่าว่า น้ำไหลทั้งปี ลำห้วยมีความลึกประมาณ 6 เมตร กว้างประมาณ 20 เมตร ในหน้าแล้ง ลึกประมาณ 1 เมตร ยาวประมาณ 50 – 100 เมตร ชุมชนใช้อาศัยเป็นแหล่งน้ำดื่ม น้ำใช้ ในเวลาเข้าป่าล่าสัตว์ เก็บของป่า สมุนไพร

เดินทางไปค้าขาย ฝั่งเขมรที่ผ่านช่องคันเทิงลงสู่เขมรต่ำซึ่งชาวบ้านมีญาติพี่น้องอยู่ที่นั่น

ปัจจุบันมีลักษณะ ตื้นเขิน เนื่องจากการบุกเบิกสัมปทานของรัฐ และการเปิดพื้นที่ป่าปลูกพืชเศรษฐกิจมันสำปะหลัง ยูคาลิปตัส ยางพารา ทำลายป่าไม้ต้นน้ำ ทั้งที่เป็น ป่าดิบแล้ง ป่าเบญจพรรณบริเวณรอบๆ จนหมดไป ส่งผลให้ตะกอนดินไหลพัดพาจนทำให้ลำห้วยตื้นเขิน จนไม่เหลือสภาพว่าในอดีตเคยเป็นแหล่งน้ำซับมาก่อน

เป็นโอกาสดีที่ทีมสำรวจได้มาเห็นต้นน้ำห้วยเสนงที่เป็นเส้นน้ำสายเลือดจังหวัดสุรินทร์ ทีมสำรวจทุกคนกลับมาด้วยความปราบปลึ้มใจ ที่ได้ไปรับกลิ่นอายของบรรยากาศของต้นน้ำห้วยเสนง โอกาสหน้าเราจะพาทุกคนไปด้วยไปดื่มด่ำบรรยากาศร่วมกันครับ