พุทธจิตวิทยา ตอนที่ 6

ชีวิตมนุษย์ตามแนวพุทธจิตวิทยา

                ชีวิตคือขันธ์ 5  ตามหลักพุทธธรรม ชีวิต คือ ผลรวมขององค์ประกอบ 5 ตัว หรือสิ่งของ 5 อย่าง มารวมตัวกันเข้าเรียกตามภาษาธรรมะว่า ขันธ์ 5 (The Five Aggregates)
คำว่า ขันธ์ แปลว่า หมวดหมู่   ชนิด ประเภท  อันเป็นคำในภาษาบาลี ได้แก่

                1) รูปขันธ์ กองรูป
                2) เวทนาขันธ์ กองเวทนา
                3) สัญญาขันธ์ กองสัญญา
                4) สังขารขันธ์ กองสังขาร
                5) วิญญาณขันธ์ กองวิญญาณ
องค์ประกอบของชีวิต ได้แก่ ขันธ์ 5

                ขันธ์ 5 สิ่งที่เรียกว่า ขันธ์ 5 หรือผลรวมของสิ่งของ 5 อย่างดังกล่าวแล้ว เรียกว่า ชีวิต ประกอบด้วย
                1. รูปขันธ์ (Corporeality) คือกองรูป หรือส่วนที่เป็นรูปธรรม อันหมายถึง ร่างกายและสิ่ง เกิดจากร่างกาย เช่น พฤติกรรมและคุณสมบัติต่าง ๆ   เช่น  เสียง  สี กลิ่น รส เพศ  เป็นต้น  รูปขันธ์แบ่งออกเป็น 2 ส่วน ได้แก่ มหาภูตรูป รูปใหญ่หรือรูปหลัก และอุปาทายรูป รูปอาศัยหรือรูปแฝงอยู่ในรูปใหญ่นั้น
                1.1  มหาภูตรูป ประกอบด้วยธาตุ 4 ได้แก่ 
                       ปฐวีธาตุ ธาตุดิน
                       อาโปธาตุ ธาตุน้ำ
                      วาโยธาตุ ธาตุลม
                      เตโชธาตุ ธาตุไฟ
                1.2  อุปาทายรูป มี 24 อย่าง ได้แก่
                       1.21 ปสาทรูป 5 คือ ตา หู จมูก ลิ้น และกาย
                      1.2.2 โคจรรูป (รูปที่เป็นอารมณ์ของอินทรีย์) 4 คือ รูป  เสียง  กลิ่น  รส
                      1.2.3 ภาวรูป (รูปที่เป็นเพศ) 2 คือ   ความเป็นหญิง (อิตถีภาวะ)   และความเป็นชาย (ปุริสภาวะ)
                      1.2.4  ชีวิตรูป หมายถึง ชีวิต (รูปที่เป็นชีวิต) 1 คือ ชีวอินทรีย์
                      1.2.5  อาหารรูป (รูปคืออาหาร) 1 คือ กวฬิงการาหาร (อาหารคือคำข้าวที่เรากินเข้าไป)
                      1.2.6  ปริจเฉทรูป (รูปกำหนดสถานที่เป็นหลัก 1 คือ อากาศธาตุ ได้แก่ ช่องว่างที่มีอากาศในร่างกาย
                       1.2.7 วิญญัติรูป (การเคลื่อนไหวเพื่อให้รู้ความหมาย) 2   คือ กายวิญญัติ (ความเคลื่อนไหวทางกาย)และวจีวิญญัติ (ความเคลื่อนไหวทางวาจา)
                       1.2.8 หทัยวัตถุ (ที่ตั้งของจิต 1)
                       1.2.9 วิการรูป (อาการที่ทำให้ผิดปกติ) 3 คือ ลหุตา (ความอ่อน) มุทุตา (ความเบา)
และกัมมัญญตา (ความควรแก่การงาน)
                       1.2.10 ลักขณรูป (อาการที่เป็นเครื่องกำหนด) 4 คือ อุปจย (การก่อตัวหรือเจริญเติบโต) สันตติ
(ความสืบต่อ) ชรตา (ความทรุดโทรม) และอนิจจตา (ความแปรปรวน)

                เมื่อรวมธาตุทั้ง 4 ซึ่งจัดเป็นมหาภูตรูป (รูปใหญ่) เมื่อนำมารวมเข้ากับอุปทายรูป (รูปอาศัย24) แล้วก็จะเป็นรูป 28 อย่างรวมรูปทั้งหมดที่กล่าวมาแล้วเรียก รูปขันธ์

                2.  เวทนาขันธ์ (Feeling) คือ กองเวทนา หมายถึงส่วนที่เป็นความรู้สึกอันเกิดจากการรับรู้อารมณ์ต่าง ๆ แบ่งออกเป็น 3 ได้แก่
                2.1 สุขเวทนา รู้สึกดีใจ
                2.2 ทุกขเวทนา รู้สึกเสียใจ
                2.3 อทุกขมสุขเวทนา รู้สึกไม่เสียใจและไม่ดีใจ บางทีเรียกอุเบกขาเวทนา คือรู้สึกเฉยๆ
                3. สัญญาขันธ์ (Perception) คือ กองสังขาร หมายถึงกองแห่งความจำ ในวิถีชีวิตของคน ๆ หนึ่ง ถ้าเขาไม่มีความพิการทางสมอง ก็จะสามารถจดจำวัตถุ บุคคล และเหตุการณ์ที่ผ่านเข้ามาทางประสาทสัมผัสได้
                3.1  รูปสัญญา ความจำรูปได้
                3.2  สัททสัญญา ความจำเสียงได้
                3.3   คันธสัญญา ความจำกลิ่น
                3.4  รสสัญญา ความจำรสได้
                3.5  โผฐัพพสัญญา ความจำสิ่งสัมผัสกายได้
                3.6   ธัมมสัญญา ความจำเรื่องราวต่าง ๆ หรือมโนภาพได้

                4. สังขารขันธ์ (Mental formation) คือ กองสังขาร หมายถึง ส่วนที่เป็นความปรุงแต่งจิตให้ดี ชั่ว หรือเป็นกลาง ๆ กล่าวอีกนัยหนึ่งว่า เป็นคุณสมบัติต่าง ๆ ของจิต มีเจตนาเป็นตัวนำที่ปรุงแต่งจิตให้เป็นกุศลหรืออกุศล สังขารขันธ์แบ่งออกเป็น 3 อย่าง คือ
                4.1 ปุญญาภิสังขาร สภาวะที่ปรุงแต่งจิตดี หรือเป็นกุศล
                4.2 อปุญญาภิสังขาร สภาวะปรุงแต่งจิตชั่ว หรือเป็นอกุศล
                4.3 อเนญชาภิสังขาร สภาวะปรุงแต่งจิตไม่ดีไม่ชั่ว คือ คิดไม่ดีไม่ชั่ว
                5. วิญญาณขันธ์ (Consciousness) คือ กองแห่งความรู้ หมายถึง ความรู้แจ้งอารมณ์ต่าง ๆ ที่มากระทบเข้าทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ กระทบกับอายตนะภายนอกคือ อารมณ์ต่าง ๆ ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส สิ่งสัมผัส และมโนภาพ หรือธัมมารมณ์ ก็จะเกิดความรู้ขึ้น เช่น เมื่อ   ตา  กระทบกับรูป โดยมีแสงสว่างเป็นสื่อกลางก็จะเป็นความรู้ทางตา ที่เรียกว่า จักขุวิญญาณขึ้น   วิญญาณ มีหน้าที่ 2 อย่าง คือ วิญญาณธาตุ และวิญญาณขันธ์ วิญญาณธาตุ หมายถึง ตัวรู้ คือ จิต   ส่วนวิญญาณขันธ์ หมายถึง อาการที่จิตรู้อารมณ์ต่าง ๆ วิญญาณขันธ์อาจดับได้ทั้ง ๆ ที่วิญญาณธาตุยังมีอยู่(http://board.dserver.org/e/easydharma/00000311.html)

            สำหรับขันธ์  5  นี้เป็นเรื่องที่สำคัญที่ผู้ศึกษาพุทธจิตวิทยาจะต้องทำความเข้าใจให้ชัดเจนว่าเป็นอย่างไร   เพราะว่าขันธ์ 5  นี้จะเห็นปรากฏอยู่ทุกที่ที่เกี่ยวข้องกับมนุษย์   โดยเฉพาะตอนที่แล้วได้กล่าวถึงกฎธรรมชาติหรือนิยาม  5   มนุษย์ก็เป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ  ซึ่งสอดคล้องกันกับที่ สุเทพ  สุวีรางกูล(มปป.) กล่าวว่าชีวิตเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ เป็นกระบวนการธรรมดาที่เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ประกอบด้วยส่วนต่างๆ มารวมกันเกิดขึ้น เช่นเดียวกันกับ “รถ” ที่มีส่วนต่างๆ นำมาประกอบกันเกิดขึ้น แล้วเรียกกันว่า “รถ” หากแยกส่วนประกอบทั้งหมดออกจากกัน ก็จะหาตัวตนของรถไม่ได้เลย ชีวิตมนุษย์ประกอบด้วยส่วนต่างๆ อยู่ 5 ส่วน คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ทั้ง 5 ส่วนนี้ ย่อลงเป็น 2 คือ รูปกับนามหรือกายกับจิต กระบวนการชีวิตนี้เป็นกระบวนการธรรมชาติที่ยืดยาวมีการเวียนว่ายตายเกิดหลายภพหลายชาติ ด้วยอำนาจกิเลส กรรม วิบาก เป็นกระบวนการที่เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไปตามเหตุปัจจัย ความตายเป็นเพียงการยุติของกระบวนการชีวิตชั่วระยะหนึ่ง ในชีวิตหนึ่งชาติหนึ่งภพหนึ่งเท่านั้น จากนั้น กิเลส กรรม วิบากก็จะส่งผลให้ไปเกิดในชาติใหม่ภพใหม่อีกต่อๆ ไปไม่มีที่สิ้นสุด กระบวนการธรรมชาตินี้จะสิ้นสุดลงจริงๆ ก็ต่อเมื่อคนเราละความชั่วทั้งหลาย  กระทำความดีทั้งปวงให้ถึงที่สุด และประการสุดท้ายให้ละทั้งความดีและความชั่วทั้งหมด อันหมายถึง “การบรรลุพระนิพพาน” คือการไม่มีกิเลสตัณหา ดับราคะ โทสะ โมหะ ดับทุกข์หรือดับภพดับชาติ ไม่มีการเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไปในโลกทางสังคม ส่วนกระบวนการชีวิตของปุถุชนชนคนมีกิเลสทั่วไปยังต้องมีการเวียนว่ายตายเกิดไม่รู้จักจบสิ้น  เกิดในภพและชาติต่างๆ ทั้งหลาย สูงบ้างต่ำบ้าง ดีบ้างเลวบ้าง คือเกิดในนรกบ้าง เกิดเป็นสัตว์เดรัจฉานบ้าง เป็นเปรตบ้าง เป็นอสุรกายบ้าง เป็นมนุษย์บ้าง เป็นเทวดาบ้าง หรือเป็นพรหมบ้าง ตามแรงเหวี่ยงของกิเลส กรรม และวิบากที่ตนทำเอาไว้ กระบวนการชีวิตจะเกิดจะดับจะมีปัญหาหรือไม่มีปัญหาขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยที่อาศัยกันเกิดขึ้น

โปรดติดตามตอนต่อไป