March 20, 2008

บ้านผาเจริญ .. ต้นแบบสวนผลไม้เมืองหนาว .. แห่งปางมะผ้า

บ้านผาเจริญ เป็นหมู่บ้านลาหู่เล็กๆที่มีหลังคาเรือนเพียง ๑๕ หลัง อยู่ห่างจากอำเภอปางมะผ้าประมาณ 15 กิโลเมตร

ชาวมูเซอแดงบ้านผาเจริญ อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน เดิมทีมีวิถีชีวิตดำรงอยู่ด้วยการทำไร่หมุนเวียน เช่น ข้าว ข้าวโพด ถั่วแดง พืชต่างๆ และเลี้ยงสัตว์ เช่น สุกร ไก่ วัว เป็นต้น ต่อมาชุมชนได้รับผลกระทบจากนโยบายการจำกัดพื้นที่ทำกินในเขตป่า ทำให้ไม่สามารถอพยพหรือขยายพื้นที่ทำกินต่อไปได้ อีกทั้งพื้นที่ทำกินที่ชุมชนมีอยู่อย่างจำกัดก็ไม่สามารถปลูกข้าวให้ได้ผลผลิตที่เพียงพอต่อการบริโภคของคนในชุมชนได้ตลอดปี

จนกระทั่งปี พ.ศ.2527 โครงการพัฒนาพื้นที่สูงไทย - เยอรมัน ได้เข้ามาส่งเสริมให้ชาวบ้านมีรายได้นอกเหนือจากอาชีพเดิม โดยสนับสนุนให้ปลูกไม้ผลเมืองหนาว เช่น ท้อ สาลี่ และผลไม้อื่นๆ อีกหลายชนิด จนผ่านไปหลายปีชาวบ้านเริ่มเห็นว่าการปลูกไม้ผลเมืองหนาวนั้นไม่ต้องใช้ต้นทุนสูง ใช้พื้นที่น้อย และไม่ต้องดูแลมากเท่าอาชีพเดิม อีกทั้งยังสามารถให้ผลผลิตตลอดปี มีรายได้ต่อเนื่อง สามารถนำมาซื้อข้าวไว้เพื่อบริโภคในส่วนที่ไม่เพียงพอจากการทำไร่

แต่ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมาชาวบ้านได้รับผลกระทบภายใต้สถานการณ์กระแสโลกาภิวัตน์ที่ทำให้คนในชุมชนต้องมีค่าครองชีพที่สูงขึ้นเรื่อยๆ ในขณะที่รายได้ยังเท่าเดิมเนื่องจากไม่สามารถจัดการกับผลผลิตไม้ผลเมืองหนาวที่ออกมาได้อย่างคุ้มค่า ด้วยผลผลิตออกมาในจำนวนเกินกว่าที่จะรับประทานเองในครอบครัวและจำหน่ายไม่หมด ถึงแม้ชาวบ้านจะได้รับคำแนะนำจากหน่วยงานในการแปรรูปด้วยวิธีดองเค็ม แต่ก็ไม่สามารถดำเนินการจนเป็นรูปแบบ เนื่องจากขาดการสนับสนุนอย่างต่อเนื่องและความต้องการของตลาดก็มีจำกัด อีกทั้งวิธีการดองเค็มของชาวบ้านก็มีความแตกต่างกัน ชาวบ้านจึงแก้ปัญหาเฉพาะหน้าด้วยการนำผลผลิตไปขายตามตลาด แต่ก็ได้เพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น ที่เหลือเกิน 50 % ต้องทิ้งโดยเปล่าประโยชน์ ผลกระทบเหล่านี้ได้สร้างความเดือดร้อนให้กับชาวบ้านแล้วคงจะมีแนวโน้นที่จะทำให้ชาวบ้านย้อนกลับไปประกอบอาชีพดั้งเดิม คือ ทำไร่ด้วยการตัดไม้ป่าเพื่อขยายและปรับเปลี่ยนพื้นที่เพาะปลูกในแต่ละปี อันเป็นแนวทางที่สวนทางกับนโยบายภาครัฐ หรืออาจจะต้องเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตไปสู่ทางเลือกอาชีพอื่นเพื่อที่จะให้สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ อันเป็นการละทิ้งศักยภาพทุนเดิมที่มีอยู่แล้วในชุมชน

แสนสอาด สินสายไทย หนุ่มน้อยลาหู่  ที่ก้าวขึ้นมาเป็นนักวิจัยชาวบ้าน ทำงานพัฒนาชุมชนผาเจริญ ซึ่งเป็นชุมชนของเขาที่เขาวิ่งเล่นตั้งแต่ยังเด็ก งานวิจัยของแสนสะอาดมีความก้าวหน้า ช่วยให้งานวิจัยท้องถิ่นพัฒนาไปอย่างรวดเร็ว

วันนี้ .. วิถีการเกษตรของคนผาเจริญเปลี่ยนไป ด้วยพื้นที่หมู่บ้านตั้งอยู่บนพื้นที่ สูง อากาศหนาวเย็นเกือบตลอดปี ที่ผาเจริญจึงมีการเปลี่ยนมาปลูกผลไม้เมืองหนาวที่หลากชนิด น่าตื่นตาตื่นใจสำหรับผู้พบเห็นเป็นอันมาก

คุณแสนสะอาด นำพวกเราชมสวน ต้นไม้เมืองหนาว เรียงตัวกันอย่างเป็นระเบียบ ลดหลั่นกันตามแนวเขา ต้นพลับขึ้นเป็นกลุ่ม ต้นท้อ ที่มีทั้งท้อเมือง ท้อไต้หวัน ท้อสีน้ำผึ้ง ลูกไหนตัวผู้ ลูกไหนตัวเมีย ต้นเชอรี่ สาลี่ กาแฟพันธุ์ดี อโวคาโด พลับ รวมถึงผลไม่ที่มาไกลจากบราซิล อย่างต้นมาลัมบา ที่ต่างแทรกตัวอยู่ท่ามกลางสวนผลไม้ชนิดอื่น .. ความหลากหลายของผลไม้ที่นี่น่าสนใจมากค่ะ

ที่นี่ปลูกผลไม้ทุกชนิดด้วยวิธีเกษตรอินทรีย์ด้วยซิคะ .. รับรองปลอดสารพิษแน่นอน เป็นผลไม้เพื่อสุขภาพ สะอาด ปลอดภัย

นี่หากเป็นฤดูที่ผลไม้ออกผลเต็มต้น คงสนุกสนานที่จะวิ่งไปที่ต้นโน้น ต้นนี้ ด้วยไม่รู้ว่าจะเก็บจากต้นไหนก่อนดี .. โน้มกิ่งก้านลงมาเก็บผลไม้ ปลิดขั้วใส่ตะกร้า .. พ่อเฒ่า .. พ่อของแสนสะอาด เชื้อเชิญให้กลับมาเยือนที่สวนนี้ใหม่ในเดือนเมษายน พร้อมกับรับอาสาอย่างแข็งขันว่าจะไปรับที่เชียงใหม่ หรือปายก็ได้ .. อืมมมม น่าสนใจมากทีเดียวค่ะ ในการที่จะกลับมาท่องเที่ยวเชิงเกษตร และเรียนรู้วิถีชนเผ่า และวิถีเกษตรในที่สูง

สำหรับนักท่องเที่ยวแล้วคงไม่มีอะไรจะสุนทรียิ่งไปกว่าการได้จิบกาแฟหอมกรุ่นแกล้มหมอกขาว .. คุณแสนสะอาด รับอาสาชงกาแฟสดด้วยน้ำร้อนจัดให้เราได้ลิ้มลองรสชาดของกาแฟดอยแท้ๆ ..

ก่อนขึ้นเรือน .. พ่อเฒ่าพาไปดูเรือนอบกาแฟ .. ครั้งแรกฉันคิดว่าเป็นโรงเพาะชำเสียอีก ด้วยโครงไม้ถูกปกคลุมมิดชิดด้วยพลาสติคสีขาว .. แต่ข้างในเรียงรายด้วยชั้นไม้ไผ่ที่ทำขึ้นง่ายๆ แต่เพียงพอสำหรับการผึ่งตากกาแฟสดที่เก็บมาจากไร่ .. ก่อนที่จะนำไปคั่วจนกลายเป็นกาแฟกลิ่นหอม

มองดูชายหนุ่มเริ่มกรรมวิธีชงกาแฟแล้วเพลินค่ะ .. ด้านหนึ่งของเรือนจะเป็นที่ตั้งของเตาไฟ ที่ได้รับความร้อนจากการจุดด้วยฟืนขนาดเขื่อง .. ได้บรรยากาศกาแฟดอยจริงๆ .. กาแฟถูกตวงอย่างพิถีพิถัน แล้วเทลงไปในถุงกาแฟผ้าใบสีขาวเล็กนิดเดียว .. ก่อนที่จะเทน้ำร้อนลงไปในถุง .. บิดถุงผ้าเป็นเกลียว .. ปล่อยให้น้ำกาแฟสีดำสนิทไหลลงมาช้าๆสู่ถ้วยกาแฟที่รองรับอยู่เบื้องล่าง ..

กลิ่นหอมของกาแฟที่โชยมาเข้าจมูก .. ยั่วยวนให้ต้องรีบเข้าไปต่อคิวกาแฟ เพื่อขอชิมดูสักถ้วย .. แล้วก็ไม่ผิดหวังค่ะ รสชาดกาแฟชั้นเยี่ยม จนหลายคนต้องรีบไปจับจองกาแฟที่มีขายเป็นห่อไปจนหมดเกลี้ยง .. หนำซ้ำ บางคนต้องสั่งให้จัดส่งมายังกรุงเทพโดยด่วนเชียวค่ะ ..

สำหรับคนที่ไม่ใช่คอกาแฟ .. น้ำลูกท้อเข้มข้น ก็ดูจะเป็นตัวเลือกที่ไม่ผิดหวังค่ะ .. รสชาดหวานแหลมที่ปลายลิ้น ผสมกลิ่นอายของไวน์หน่อยๆ .. สงสัยดื่มมากๆก็อาจเมาได้เหมือนกัน

สินค้าที่เป็นของฝากยอดนิยมของพวกเราจากที่นี่ มีหลายอย่าง นับจาก ท้อและลูกไหนดอง รสชาดอร่อย .. ผลไม้แปรรูปที่พ่อเฒ่า แม่เฒ่านำออกมาให้นั่งทานกันอย่างจุใจ ก่อนที่จะซื้อติดไม้ติดมือกลับไป .. นอกจากนี้ยังมีถั่วแดงแห้ง งาดำ ข้าวเหนียว ฯลฯ ดูน่าซื้อไปเสียทั้งนั้น

หมู่บ้านผาเจริญ เป็นหมู่บ้านชาวเขาที่นับถือศาสนาคริสต์ นิกายโปรเตสแตนท์ .. มีโบสถ์อยู่ตรงหัวมุมทางเข้าหมู่บ้าน .. ตอนนี้ต้นคริสต์มาสยังมีใบสีแดงสดอวดกิ่งก้านต่อผู้มาเยือน

อาจารย์อิ๋วเล่าว่า ด้วยการนับถือศาสนาคริสต์ของคนในหมู่บ้าน จึงทำให้หมู่บ้านผาเจริญได้รับความช่วยเหลือจากเครือข่ายขององค์กรคริสต์นานาชาติ ไม่ว่าจะเป็นจากเกาหลี ญี่ปุ่น และในปัจจุบันน้ำผลไม้แปรรูปจากหมู่บ้านผาเจริญถูกส่งไปวิเคราะห์ไกลถึงประเทศญี่ปุ่น และยังเปิดโอกาสให้สมาชิกของหมู่บ้านมีโอกาสไปศึกษาหาความรู้ และเรียนรู้เทคโนโลยี่ใหม่จากหลายประเทศอีกด้วย ..

ก่อนออกจากหมู่บ้าน .. ฉันสังเกตุเห็นหญิงสาวขี่มอเตอร์ไซด์มาพูดคุยกับชาวบ้านหลายคน .. แสนสะอาดอธิบายว่า เป็นหน่วยสาธารณะสุขเคลื่อนที่ ที่เข้ามาดูแลด้านสุขภาพ และจ่ายยาให้กับคนที่นี่ .. ฟังแล้วทึ่งค่ะ .. ดีใจที่เดี๋ยวนี้หน่วยงานสาธารณะสุขมีการเปลี่ยนแปลงในทางที่น่าสนับสนุน ชมเชย และเข้าถึงชุมชนได้อย่างรวดเร็ว และมีประสิทธิภาพอย่างยิ่ง .. ฉันไม่รู้ว่าเฉพาะหมู่บ้านนี้ หรือนโยบายนี้ครอบคลุมไปทั่วประเทศ .. หากเป็นเช่นนั้น ก็ต้องขอปรบมือดังๆให้กับกระทรวงสาธารณะสุขค่ะ …

Note : บทความในซีรี่ย์ .. ท่องถิ่นผีแมน แดนร้อยถ้ำ ย่ำเฮือนพี่น้องชนเผ่า .. จะมีออกมาเรื่อยๆ โปรดติดตามนะคะ .. ขอบคุณภาพและข้อมูลบางส่วนจาก Internet  อาจารย์อิ๋วและบทความของนักโบราณคดีและนักมานุษยวิทยาหลายท่าน