June 19, 2008

ไปเรียนรู้ .. เพื่อจะรักป่าชายเลน .. ป่าแห่งชีวิต

“ … ป่าชายเลน มีประโยชน์ต่อระบบนิเวศน์ของพื้นที่ชายฝั่งและอ่าวไทย แต่ปัจจุบันป่าชายเลนของประเทศไทยเรากำลังถูกบุกรุกและถูกทำลายลงไป …”

พระราชดำรัสพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว วันที่ 10 พฤษภาคม 2534

“ … ป่าชายเลนนี้สำคัญในการที่จะรักษาเอาไว้ เพื่อรักษาพันธุ์ปลา พันธุ์กุ้ง ปู ปลา ให้มีมากเหมือนแต่เก่าก่อน ขณะนี้ป่าชายเลนถูกทำลายลงมากมายก่ายกอง เราน่าจะสอนลูกหลานเราให้รู้ถึงคุณค่าของป่าชายเลนที่มีประโยชน์ต่อคนไทยทุกคนบนแผ่นดินนี้ ..”

พระราชดำรัสสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ วันที่ 12 สิงหาคม 2544

จำได้ว่า .. เมื่อครั้งที่เกิดภัยสึนามิ ได้ยินคำบอกเล่าจากจากชาวบ้านที่รอดชีวิตมาได้ ถึงความสำคัญของระบบนิเวศน์ป่าชายเลนเอาไว้ส่วนหนึ่งว่า … ป่าชายเลนได้ช่วยชีวิตเอวไว้ ถ้าไม่มีเราก็ตายไปแล้ว .. เป็นการเตือนให้เราระวังภัยธรรมชาติ เพราะแต่เดิมเราไม่เคยสนใจ ไม่เคยมีความรู้ ป่าชายเลนช่วยได้เยอะ ถ้าไม่มีป่าโกงกาง หมู่บ้านจะพังหมด เพราะรากไม้โกงกางค้ำไว้ ยึดดินไว้กันทะเลซัด …”

เมื่อได้รับคำชวนให้ไปเรียนรู้เรื่องของป่าชายเลน ฉันจึงไม่รีรอที่จะเดินทางไปที่สถานที่ตากอากาศบางปู เพื่อเรียนรู้ในเรื่องของป่าชายเลน ร่วมกับบล็อกเกอร์ท่านอื่นอีก 9 คน

มารู้จักป่าชายเลนกันดีกว่า …

ป่าชายเลนเป็นระบบนิเวศน์ที่สำคัญมากในประเทศไทย พบมากตามบริเวณชายฝั่งทะเลทั้งด้านอ่าวไทยและฝั่งทะเลอันดามัน มีพรรณไม้หลายอย่างที่เด่นๆ เช่น โกงกาง แสม ลำพู โปรง นอกจากนี้ยังพบต้นจากและสาหร่ายอีกหลายชนิด พืชเหล่านี้เจริญงอกงามได้ดีบนดินเลนค่อนข้างเค็ม มีระบบรากที่ซับซ้อนช่วยในการหายใจ และช่วยยึดเกาะกับพื้นเพื่อป้องกันแรงปะทะกับคลื่น งอกได้ง่ายๆจากฝักและเมล็ด

ป่าชายเลนมีบทบาทสำคัญที่เป็นส่วนเชื่อมระบบนิเวศน์บนบกกับระบบนิเวศน์ทางทะเล โดยป่าชายเลนทำหน้าที่หลักที่สำคัญ 2 ประการในการควบคุมปฏิสัมพันธ์ของขบวนการต่างๆที่เกิดขึ้นในทะเล ในแม่น้ำ และบนบก ได้แก่

1. ป่าชายเลนทำหน้าที่ดักตะกอนที่ถูกพัดพามากับน้ำจืดและพัดพาออกทะเลให้น้อยลง ช่วยลดผลกระทบต่อการสังเคราะห์แสงของพืชประเภทสาหร่าย ทำให้ไม่มีสาหร่ายมากจนเกินไป

2. ป่าชายเลนทำหน้าที่ส่งถ่ายธาตุอาหาร และอินทรียสารจากบริเวณป่าชายเลนออกสู่น้ำทะเลชายฝั่งบริเวณใกล้เคียง เป็นการเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ของน้ำทะเลบริเวณชายฝั่ง

ป่าชายเลนเป็นแหล่งพักพิงและอยู่อาศัยของสัตว์หลายชนิด ทั้งบริเวณผิวดิน แอ่งน้ำ และร่องหิน บนบริเวณพื้นใต้ดิน บริเวณราก ลำต้น ใบ และเรือนยอดของต้นไม้ อีกทั้งยังเป็นแหล่งอาหารที่สมบูรณ์ เป็นแหล่งวางไข่และอนุบาลตัวอ่อนของสัตว์น้ำเศรษฐกิจ

ในระหว่างทางที่เดินชม เราพบสัตว์ที่มาพึ่งพาในป่าชายเลนของบางปูมากมาย เช่น แมงดาทะเล ปูแสม ปูก้ามดาบ ซึ่งมีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อาหาร กระบวนการหมุนเวียนของธาตุอาหาร และอินทรียสาร

ป่าชายเลนที่บางปูยังเป็นที่อยู่อาศัยของบรรดานกน้อยใหญ่หลากหลายสายพันธุ์ .. กลายเป็นแหล่งศึกษาธรรมชาติที่สำคัญ เราสามารถมองเห็นชีวิตสัตว์ที่น่าสนใจได้อย่างใกล้ชิด

ป่าชายเลน .. เป็นทรัพยากรธรรมชาติที่เคยอุดมสมบูรณ์มากในเมืองไทย แต่กลับลดจำนวนลงเรื่อยๆ .. น่าใจหายที่ ปัจจุบันประเทศไทยเหลือพื้นป่าชายเลนที่อุดมสมบูรณ์เพียงหนึ่งล้านไร่เท่านั้น จากเดิมที่มีเกือบสองล้านห้าแสนไร่

ข้อมูลของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งแสดงให้เราทราบว่า พื้นที่ป่าชายเลนของไทยปัจจุบันอยู่ในภาวะวิกฤติ .. มีทั้งพื้นที่ป่าชายเลนที่ให้สัมปทานไปแล้วแต่ไม่ได้นำไปใช้ประโยชน์ หรือมีการนำไปใช้ผิดวัตถุประสงค์ เช่น การทำลายเพื่อทำนากุ้งและทำประโยชน์อื่นๆจนแทบจะสิ้นสภาพ ทำให้สรรพสัตว์ชายฝั่งค่อยๆสูญหายไป ชาวบ้านไม่สามารถทำประมงชายฝั่งได้

การเสื่อมสภาพของป่าชายเลนเนื่องจากการกระทำของมนุษย์ เป็นตัวก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในการถ่ายทอดสายใยของอาหารที่พบในป่าชายเลน เป็นเหตุให้สัตว์ในบริเวณนั้นลดลงอย่างมาก บางชนิดเกือบจะสูญพันธุ์  เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงทิศทางของการไหลและการขึ้นลงของน้ำทะเล

พวกเราส่วนใหญ่อยู่ในเมืองใหญ่ จึงมักไม่ค่อยทราบว่า ความสำคัญของป่าชายเลนมีมากแค่ไหน .. แต่สำหรับผู้คนที่ต้องพึ่งพาผืนป่าชายเลน จะตระหนักดีว่า ทำไมจึงมีคำกล่าวว่า ป่าชายเลน .. ป่าแห่งชีวิต

ชาวบ้านที่บ้านขุนสมุทรจีน จังหวัดสมุทรปราการ .. เป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัดและเป็นรูปธรรมมากที่สุด ที่ความหมาย ความสำคัญของป่าชายเลนแจ่มชัด ลึกซึ้งต่อชีวิตของพวกเขา .. แผ่นดินที่ค่อยๆหายไปวันแล้ว วันเล่า .. วันละศอก วันละคืบ .. จนถึงวันนี้ ชายฝั่งถูกกัดเซาะไปแล้วถึง 5-6 กิโลเมตร  .. จากการกัดเซาะชายฝั่งที่ผู้คนทั้งหมู่บ้านต้องเผชิญมาเป็นเวลายาวนาน จนถึงปัจจุบัน .. ภัยธรรมชาติที่กำลังทำลายถิ่นที่อยู่ วัดวาอารามของพวกเขา  http://www.khunsamut.com/clippings/2.html

หลายครอบครัวต้องย้ายที่อยู่อาศัย .. หากแต่อีกหลายครอบครัวยังยืนหยัดที่จะต่อสู้กับภัยธรรมชาติที่พวกเขากำลังเผชิญอยู่

เมื่อก่อนเรื่องของป่าชายเลนไม่ใช่เรื่องสลักสำคัญของคนเมืองหลวง มีเพียงชุมชนชายขอบทะเลเท่านั้นที่ต้องพึ่งพาผืนป่าเหล่านั้น .. แต่ในปัจจุบันมีเหตุผลที่เชื่อได้ว่า อีกไม่นานหากสภาวะเช่นนี้ยังคงอยู่ .. คนในกรุงเทพจะเดือดร้อนจากปัญหาที่ดินถูกกัดเซาะแน่นอน .. คนหลายล้านอาจจะต้องอพยพ ละทิ้งถิ่นฐาน

อย่าคิดว่า ปัญหาเหล่านี้เป็นเรื่องไกลตัว.. มาเรียนรู้ว่าธรรมชาติให้อะไรกับมนุษย์บ้าง และมนุษย์ทำให้ธรรมชาติเสียหายอย่างไร .. มาร่วมกันเรียนรู้ที่มาของปัญหาและวิธีการแก้ไข

ป่าชายเลน .. ปอดธรรมชาติผืนยักษ์ เกราะธรรมชาติที่ป้องกันคลื่นลมได้เป็นอย่างดี ช่วยผ่อนหนักให้เป็นเบาสำหรับคลื่นที่ถาโถมเข้าสู่ชายฝั่ง .. จากระบบรากที่ซับซ้อนและแข็งแรงที่ออกมาจากลำต้นและโค้งงอลงดิน  … ป่าที่เป็นหัวใจของชีวิตและการเริ่มต้นชีวิตใหม่ของสรรพชีวิตมากมายในธรรมชาติ โดยเฉพาะสัตว์น้ำตามชายฝั่ง .. สายพันธุ์แห่งชีวิตจะยืนยาวต่อไปได้ขึ้นอยู่กับความอยู่รอดของผืนป่าชายเลน ไม่ว่าจะเป็นปลาตัวเล็กๆ ไปจนถึงปูตัวใหญ่ๆ ต้องอาศัยผืนป่าชายเลนเป็นที่พึ่งหลักของชีวิตทั้งนั้น .. สัตว์น้ำที่เป็นคลังอาหารของมนุษย์

กิจกรรมปลูกป่าชายเลนเพิ่มความเขียวขจีให้โลก สำหรับต้นไม้ที่ปลูกก็มี โกงกาง แสม ลำพู ซึ่งเจ้าหน้าที่ส่วนใหญ่จะเตรียมพันธุ์ไม้ไว้ให้เราเสร็จสรรพ  พวกเราเพียงแค่ทำหน้าที่ปักลงไปในเลนเท่านั้นเอง ถือเป็นเรื่องง่ายๆที่สามารถช่วยโลก และทรงคุณค่าแก่ใครอีกหลายคน

มาปลูกป่าชายเลน .. มาช่วยกันพลิกผืนป่าที่เคยเสื่อมโทรมให้กลับมาเขียวขจี … ให้ลำต้น ราก เหง้าของต้นไม้ ได้เป็นที่อยู่ที่อาศัย ที่ขยายพันธุ์เร่งสร้างครอบครัวใหม่ เริ่มต้นของชีวิตในธรรมชาติของสัตว์น้ำตามชายขอบทะเล .. เพื่ออนุรักษ์ไว้ซึ่งความสมบูรณ์ของทรัพยากรชายฝั่ง ปลุกวิถีการทำประมงพื้นบ้านชายฝั่งให้กลับมาคึกคัก .. เป็นกำแพงธรรมชาติป้องกันคลื่นลมทะเล และลดปัญหาการกัดเซาะชายฝั่ง .. ให้เป็นมรดกผืนดินที่เราจะให้ลูกหลานมีที่อยู่ที่ทำกิน ไม้ต้องเข้ามาแออัดในเมืองใหญ่ .. ลดปัญหาอาชญากรรมไปได้ด้วย

มาปลูกป่าชายเลน ให้เป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำวัยอ่อน เพิ่มความอุดมสมบูรณ์ของของสภาพแวดล้อมโดยรอบ รวมถึงช่วยดูดซับก๊าซเรือนกระจก บรรเทาภาวะโลกร้อน ..

แม้ว่าการสร้างผืนป่าชายเลนให้ก่อเกิดมีชีวิตอีกครั้งจะต้องใช้ระยะเวลายาวนาน .. แต่มาเริ่มลงมือคืนชีวิตให้ป่าชายเลนกันในวันนี้กันนะคะ .. ก่อนที่จะไม่มีที่จะให้ปลูกป่าชายเลนกันต่อไป