ต้นเดือนธันวาคม 2537

ผมกุมมือเธอที่ลอดผ่านกรงขังไว้แน่น ในใจเจ็บแค้นและแสนเศร้า 

เจ้าหน้าที่ตำรวจที่ใช้กำลังสลายการชุมนุมของชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อนสิรินธร เธอและเพื่อน ๆ นักศึกษาหญิงอีก 4 คนที่เคียงข้างชาวบ้าน ได้รับบาดเจ็บและถูกจับขังคุกพร้อมยัดข้อหา ก่อความไม่สงบในราชอาณาจักร 

3 พฤษภาคม 2551 

            มีเพียงเสียงสะอื้นไห้แทนบทสนทนา ผมโอบเธอไว้พลางตบหลังแทนคำปลอบโยน

            ไม่กี่อึดใจ เธอปาดน้ำตาและก้าวขึ้นศาลาเพื่อขอขมาศพของสามีและลูกชายของเธอ 

2 พฤษภาคม 2551 

            พลบค่ำ เสียงจากต้นทางบอกให้ทำใจและไปที่โรงพยาบาล

“ปุ๋ย เสียชีวิตแล้ว”

ค่ำนั้น ระหว่างเจ้าหน้าที่อาบน้ำทำความสะอาดศพ ผมเพ่งมองหน้าเพื่อนอย่างฉงนฉงาย

“มึงตายเลยหรือวะเพื่อน ?”

หากยังมีชีวิตอยู่ เจ้าของร่างนั้นจะหันมายิ้มและพูดอย่างสุภาพกับผม และเรื่องที่เขาจะพูดล้วนเป็นเรื่องจริงจัง 

กลางเดือนตุลาคม 2537 

            ที่ศาลากลางจังหวัดอุบลราชธานี อาชีพนักข่าวนำพาผมมาพบชายหนุ่มร่างท้วมในที่ชุมนุมของชาวบ้านที่ได้รับผลกระทบจากโครงการสร้างเขื่อนปากมูล รู้จักเพียงชื่อเล่นว่า “ปุ๋ย” และต่อมาเราก็รู้จักกันมากขึ้น เขามีชื่อจริงว่า นันทโชติ ไชยรัตน์ ชาวบ้านเรียก “หัวหน้าปุ๋ย”

ณ เวลานี้ 

            เวลากว่า 13 ปีที่รู้จักกัน ชายหนุ่มชาวนครสวรรค์คนนี้ ไม่เคยห่างหายจากขบวนการต่อสู้เพื่อสิทธิของคนยากจนเลย ยิ่งสืบค้นไปสมัยที่เขาเป็นนักศึกษานิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง ก็ยิ่งพบว่า เขามีความสนใจและใส่ใจปัญหาของผู้ถูกเอารัดเอาเปรียบของผู้คนในสังคม ปัญหาของกรรมกร และเคลื่อนไหวเรียกร้องค่าจ้างขั้นต่ำ ผลักดันกฎหมายประกันสังคม และต่อต้านระบบการจ้างงานระยะสั้น

กรณีแรงงานโรงงานตราอูฐที่ถูกนายจ้างเลิกจ้างหลังตั้งสหภาพแรงงานและหยุดงานได้ไม่นานนักเป็นหนึ่งในรูปธรรมสำนึกเพื่อผู้ถูกเอาเปรียบของเขาที่ได้เข้าไปมีส่วนหนุนเสริมการเรียกร้องสิทธิของแรงงาน แม้สุดท้ายการชุมนุมของแรงงานจะจบลงด้วยความพ่ายแพ้ แต่แรงงานเหล่านั้นได้หัวใจของเขาไป เพราะเขายืนหยัดเคียงข้างจนวินาทีสุดท้าย 

ในแวดวงนักกิจกรรมเข้มข้นจะจดจำปุ๋ยได้แม่นยำว่า เขาเป็นหนึ่งในนักศึกษาไม่กี่คนที่ยืนหยัดเคียงข้างประชาชนที่ถูกล้อมปราบโดยกำลังทหารที่ถนนราชดำเนินเมื่อคราวเหตุการณ์พฤษภาคม 2535 

เมื่อเรียนจบ เขาลงไปทำงานด้านอนุรักษ์เต่าทะเลจังหวัดภูเก็ต

ร่วมงานกับมูลนิธิดวงประทีปในพื้นที่ภาคอีสาน 

บทบาทผู้ประสานงานสมัชชาเกษตรกรรายย่อยในพื้นที่อีสานใต้ (สุรินทร์ ศรีสะเกษ และอุบลราชธานี) จึงทำให้ผมได้รู้จักกับเขา ชายหนุ่มที่เดินเคียงข้างคนยากจนที่ได้รับผลกระทบจากโครงการพัฒนาของรัฐ 

นับจากนั้นเป็นต้นมา ปุ๋ยก็ไม่เคยห่างหายไปจากขบวนการคนทุกข์ในสังคมไทย ที่เปลี่ยนแปลงบ้างก็เห็นจะเป็น ความเข้มข้นจริงจังในภารกิจของชีวิตที่เพิ่มมากขึ้น ทำงานหนักมากขึ้นในฐานะที่ปรึกษาสมัชชาคนจน

ขณะที่ชีวิตครอบครัว เขาและหญิงสาวที่ร่วมเส้นทางกิจกรรมเพื่อคนยากไร้ผู้ถูกเอาเปรียบ กำลังวาดหวังกับลูกชายสามชีวิตที่กำลังเติบโต - ลำโดม ลำน้ำ และลำมูน 

วันที่ 2 พฤษภาคม 2551 

            ขณะที่ยืนรอฟังอาการของ ‘ลำโดม’ ลูกชายคนโตของเขา และอาการของ ‘หลา – สมภาร คืนดี’ เพื่อนร่วมงานของเขา (เพื่อนผมอีกคน) ที่โรงพยาบาลค่ายสรรพสิทธิประสงค์

ผมเกลียด ‘สาร’ ที่ถูกส่งผ่านมาทางโทรศัพท์ในตอนดึก

“ลำน้ำเสียชีวิตแล้ว”

ก่อนจบถ้อยคำนั้น ผมได้ยินเสียงร่ำร้องโหยไห้ของหญิงสาวผู้เป็นแม่แทรกมาทางโทรศัพท์

ใช่สิ เธอควรร้องไห้ออกมาอย่างนั้น เพราะในเหตุการณ์เดียวกัน อุบัติเหตุได้คร่าชีวิตสามีของเธอไปยังไม่พอ ชะตากรรมกระหน่ำซ้ำด้วยการพรากชีวิตของลูกชายคนกลางของเธอไปด้วย

วันต่อไป 

            ไม่ใช่เธอเท่านั้นที่สูญเสีย ชาวบ้านแห่งลุ่มน้ำมูน ชาวบ้านผู้ถูกเอารัดเอาเปรียบก็ไม่แตกต่าง น้ำตาเหล่าชาวบ้านคนแล้ว คนเล่าที่เอ่อไหลเป็นทางในวันสรงน้ำศพของ ‘ปุ๋ย’ และ ‘ลำน้ำ’ คือ ประจักษ์พยาน

บทส่งท้าย

            ลำพังที่ยืนให้เราคิดและฝันอันเล็ก ๆ แคบ ๆ ก็ยังหดหายลงไปทุกวัน ในภาวะที่คนหนุ่มสาวผู้เอาการเอางานของสังคมประสบชะตากรรมอันแสนเศร้าเช่นนี้ เราจะต้องสูญเสียหนุ่มสาวผู้ฝันถึงดวงดาวไปอีกเท่าไร

ผมได้เปิดอ่านบันทึกที่ปุ๋ยเขียนเพื่อรำลึกถึงวนิดา ตันติวิทยาพิทักษ์ ที่ปรึกษาสมัชชาคนจนซึ่งเสียชีวิตด้วยโรคมะเร็งเมื่อวันที่ 6 ธันวาคม 2550 ย่อหน้าสุดท้ายของบันทึกที่เขียนไม่จบ ปุ๋ยเขียนไว้ว่า 

...การผสมผสานระหว่างพลังของชนชั้นล่างที่ลุกขึ้นสู้ กับพลังของปัญญาชนฝ่ายก้าวหน้าที่ซุกซ่อนอยู่ในทุกภาคส่วนของสังคม จุดยืน ความกล้ากบฏ ความคิดกับการกระทำ... 

หมายเหตุ อ่านข่าวและบทความที่เกี่ยวข้องได้ใน http://www.prachatai.com/05web/th/home/12062