พระยาครุฑ

                         พระยาครุฑ   หรือพญาครุฑตามตำนานอุปาติกะว่ามีรูปครึ่งนก ครึ่งมนุษย์ กึ่งเทวดา  มีลักษณะดังนี้   คือ  หัว ,  ปีก  ,เล็บ  เหมือนนกอินทรีย์ตัวและแขนขาเหมือนคน    หน้าขาว  ปีกแดงตัวเป็นสีทอง   พระยาครุฑเป็นโอรส พระกัศยปเทพบิดร  กับนางวินตา    พระยาครุฑมีภริยาชื่อนางอุนนติหรือนางวินายกา  และมีบุตรชื่อ สัมปาติ ซึ่งได้เป็นผู้ชี้ทางให้หนุมานไปลงกา  แต่ในรามเกียรติ์เรียกสัมพาที มีน้องชื่อสดายุ   ในอมรโกศ,ป.รถมมกาณ.ฑ  กล่าวชื่อพญาครุฑไว้เป็นอันมาก  เช่น ครุตมัต (สัตว์มีปีก )   ครุฑ  (บินอย่างหนัก )       กาศยปิ  และเวนไตย(เหล่ากอกัศยปและนางวิตา )  ขเคศวร( เจ้าแห่งนก)        นาคานตก ( ผู้ทำที่สุดแห่งนาค คือกินนาค )  วิษณุรถ (ดั่งรถพระวิษณุ )    สุบรรณ ( ผู้มีวรรณะเป็นสีทอง ) สุเรนทรชิต ( ผู้ชนะพระอินทร์ )และยังมีชื่ออื่นๆอีกเป็นอันมาก  โดยสมมุติขึ้น จากฤทธิ์  จากเดช จากเหตุการณ์   หรือความเป็นอยู่แห่งพระยาครุฑ   พระยาครุฑมีที่อยู่เป็นวิมานสวยงามชื่อ  ฉิมพลี  นัยว่าอยู่บนต้นไม้งิ้วใกล้ฝั่งมหาสมุทรสีทันดร ทางทิศทักษิณ  ของมัธยมประเทศ

                     พระยาครุฑนี้ว่ากันว่า   เมื่อเกิดมามีรัศมีช่วงโชติจนพวกเทวดาหลงเข้าใจผิดว่าเป็นพระอัคนี    พระยาครุฑมีมหิทธิฤทธิ์มาก  ไม่ยอมหย่อนแต้มให้ใคร  แม้แต่พระวิษณุ  ซึ่งนับว่าเป็นมหาเทพผู้มีเดชานุภาพยิ่งใหญ่   พระยาครุฑก็หากลัวไม่   แม้พระยาครุฑจะเป็นพาหนะสำหรับขับขี่ก็ตาม     แต่พระยาครุฑก็ไม่ได้เป็นอย่างทาส   พระยาครุฑก็เป็นเพียง สหายกับพระวิษณุเท่านั้น  ปรากฏเรื่องว่า  ในตอนที่พระยาครุฑลอบเข้าไปกินน้ำ อมฤต    และนำไปถ่ายความเป็นไทยแห่งมารดาตน   ที่ต้องตกไปเป็นทาส  ภัทรุ   มารดาพระยานาค  พระวิษณุจับได้  ( บางตำราว่าพระอินทร์เป็นผู้เห็น   ได้รบกับพระยาครุฑ   แต่พระอินทร์แพ้  พระยาครุฑจึงมีนามว่าสุเรนทรชิต )   จึงรบกันที่สุดไม่แพ้ชนะกัน  จึงตกลงยอมเป็นมิตรไมตรีต่อกัน   โดยมีข้อสัญญาว่าในเวลานั่งปกติพระยาครุฑจะนั่งสูงกว่า  และพระยาครุฑจะต้องเป็น พาหนะ  ให้พระวิษณุขี่ ดังนี้