25-26 ธันวาคม 2550 ดิฉันได้มีโอกาสไปทำรายงานเรื่องการรำลึกครบรอบ 3 ปีเหตุการณ์สึนามิถล่มพื้นที่ชายฝั่งอันดามัน โดยดิฉันได้ไปร่วมในงานพิธีทำบุญที่วัดบางม่วง อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา

วัดบางม่วงเป็นสถานที่ที่สำคัญในการเก็บศพผู้เสียชีวิตหลังเกิดเหตุการณ์ใหม่ๆ หลายคนคงยังจำกันได้ว่าศพหลายร้อยหลายพันศพได้ถูกลำเลียงมายังวัดแห่งนี้ เช่นเดียวกับวัดย่านยาว...

ในพิธีทำบุญรำลึกถึงผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์สึนามิ ณ วัดบางม่วง มีการแบ่งพื้นที่ของวัดออกเป็นสองส่วน ศาลาหนึ่งเป็นพื้นที่สำหรับแรงงานชาวพม่า โดยได้มีการนิมนต์พระพม่ามาทำพิธี...

ข้างๆกันในส่วนที่เป็นพื้นที่โล่ง ใต้ต้นไม้ใหญ่ เป็นพื้นที่ให้กับคนไทย ที่ต้องสูญเสียญาติมิตร บุคคลในครอบครัวไปกับเหตุการณ์สึนามิ โดยมีพระวัดบางม่วงเป็นผู้ทำพิธีให้...

น่าสงสัยอยู่เหมือนกันค่ะว่าในเมื่อมีพิธีสวดเหมือนกัน ทำไมต้องแยกพื้นที่กันด้วยระหว่างการรำลึกของชาวไทยกับการรำลึกของชาวพม่า...ทั้งๆที่ทำพิธีอยู่ในวัดเดียวกัน ทำไมจึงไม่ทำด้วยกัน?

สิ่งที่ดิฉันอยากเล่าให้ฟังไม่ใช่เรื่องการแบ่งพื้นที่ทำพิธีรำลึกสึนามิที่วัดบางม่วงค่ะ...

แต่เป็นเรื่องที่ดิฉันรู้สึกสะกิดใจกับคำพูดของเจ้าอาวาสวัดบางม่วง ที่ท่านพูดว่างานรำลึกสึนามิในปีนี้ ซึ่งเป็นปีที่ 3 แล้วนั้น มีคนมาร่วมงานน้อยเหลือเกิน น้อยจนท่านคิดว่าในปีต่อๆไปอาจมีคนมาร่วมงานน้อยกว่านี้ และในที่สุดก็จะลืมเลือนกันไป?

หลังเกิดสึนามิใหม่ๆ ในปี 2548 ดิฉันได้มีโอกาสเดินทางไปยังเกาะฮาวาย สหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากสึนามิบ่อยครั้งมากมานำเสนอ โดยหวังว่าประสบการณ์จากที่นี่น่าจะเป็นบทเรียนให้กับพื้นที่อื่นๆได้บ้าง

นี่เป็นเรื่องเล่าจากฮาวายค่ะ...

ตลอดช่วงศตวรรษที่ 20 ฮาวายได้รับผลกระทบจากสึนามิกว่า 10 ครั้ง ครั้งที่ร้ายแรงก็คือในปี พ.ศ. 2489 สึนามิซึ่งเกิดจากแผ่นดินไหวขนาด 7.4 ริกเตอร์ ทำความเสียหายไปทั้งเกาะ มีผู้เสียชีวิตทั้งหมด 159 คน

ปี พ.ศ. 2503 คลื่นสึนามิ ซึ่งเกิดจากแผ่นดินไหวขนาด 8.3 ริกเตอร์ จากทางตอนใต้ของประเทศชิลีได้ถาโถมเข้าสู่หาดฮีโล ในบริเวณเกาะใหญ่หรือบิกส์ไอร์แลนด์ของฮาวาย มีผู้เสียชีวิต 61 คน บาดเจ็บ 282 คน มูลค่าความเสียหายคิดเป็นเม็ดเงินแล้วก็ตกอยู่ที่ประมาณ 22 ล้านเหรียญค่ะ

"เราโดนสึนามิจำนวนมาก หลายปีมาแล้วที่มีคนคิดกันว่าควรจะทำอย่างไร เช่น ในปี พ.ศ. 2489 ที่เกิดสึนามิจากแผ่นดินไหวขึ้นที่ฮาวายและที่อื่นๆในแปซิฟิค ผลของการเกิดสึนามิในครั้งนั้นทำให้มีการจัดตั้งศูนย์เตือนภัยสึนามิแปซิฟิคขึ้น เราเรียนรู้ที่จะตอบสนองต่อภัยพิบัติ และสิ่งหนึ่งที่เรากำลังพยายามทำกันอยู่ในตอนนี้คือ การสร้างความพร้อมให้เกิดขึ้น ซึ่งหมายความว่าแทนที่เราจะคอยให้สึนามิเข้ามาที่นี่ แล้วมีการตอบสนอง เราคิดว่าเราสามารถวางแผนเตรียมการตอบสนองได้ตั้งแต่ตอนนี้"แบรี่เฮอร์ชอนนักธรณีฟิสิกส์ประจำศูนย์เตือนภัยสึนามิแปซิฟิคได้เล่าให้ฟังถึงที่มาของศูนย์เตือนภัยสึนามิแปซิฟิค

ศูนย์เตือนภัยสึนามิแปซิฟิค ตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2492 บริเวณหาดเอวา มลรัฐฮาวาย มีหน้าที่ในการเตือนภัยสึนามิให้กับมลรัฐฮาวาย และสหรัฐอเมริกา รวมทั้งประเทศต่างๆในคาบสมุทรแปซิฟิค นอกจากนั้นยังทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของคณะทำงานระหว่างประเทศทางด้านสมุทรศาสตร์ของคณะกรรมการแจ้งเตือนภัยสึนามิของยูเนสโก

การทำงานของศูนย์เตือนภัยสึนามิแปซิฟิค จะรับข้อมูลเกี่ยวกับแผ่นดินไหวมาจากสถานีตรวจวัดที่มีอยู่ประมาณ130 แห่งทั่วโลก ส่วนใหญ่อยู่ในบริเวณมหาสมุทรแปซิฟิค รวมทั้งข้อมูลอื่นๆไม่ว่าจะเป็นข้อมูลระดับน้ำ การเคลื่อนตัวของพื้นดิน การเคลื่อนไหวผันแปรของน้ำ ฯลฯ รวมทั้งข้อมูลข่าวสารจากหน่วยงานอื่นๆ เมื่อได้ข้อมูลมาก็จะทำการวิเคราะห์ข้อมูล จากนั้นจึงออกคำเตือนไปยังฝ่ายต่างๆที่เชื่อมต่อกับระบบของศูนย์ เช่น ฝ่ายป้องกันภัยพลเรือนรัฐบาลและประชาชน โดยผ่านช่องทางต่างๆ เช่น ดาวเทียม อินเทอร์เน็ต วิทยุ เทเล็กซ์ และระบบอื่นๆ เช่น ของFFA (Federal Aviation Administration)ที่เป็นระบบสื่อสารทางการบินและระบบสื่อสารของทหารค่ะ...

จากศูนย์เตือนภัยสึนามิแปซิฟิค ดิฉันได้ไปที่หน่วยป้องกันภัยพลเรือน ซึ่งเป็นองค์กรท้องถิ่นที่เรียกว่า HawaiiCounty Civil Defense Agency ในการทำงาน เมื่อหน่อยป้องกันภัยพลเรือนได้รับคำเตือนมาจากศูนย์เตือนภัยฯ ก็จะทำการกระจายข้อมูลไปสู่ประชาชน รวมทั้งหามาตรการรับมือกับภัยพิบัติ ซึ่งไม่ได้หมายถึงเฉพาะภัยพิบัติจากสึนามิเท่านั้น แต่เป็นภัยพิบัติทุกอย่างที่เกิดขึ้นบนเกาะฮาวาย ไม่ว่าจะเป็นลาวาจากภูเขาไฟ พายุเฮอริเคน หรือแม้แต่การถูกโจมตีจากการก่อการร้าย

"ถ้าคุณได้รับโทรศัพท์เตือนภัย คุณมีหน้าที่เตือนภัยประชาชน และคุณก็ภาวนาว่ามันไม่ใช่สึนามิ" เลนนี่ ที นาคาโนผู้ช่วยหน่วยป้องกันภัยพลเรือนกล่าว

ภายในหน่วยป้องกันภัยพลเรือนแม้จะมีสิ่งที่เรียกว่า"ศูนย์ปฏิบัติการฉุกเฉิน"แต่ดูๆไปแล้วก็จะพบว่ามีเพียงอุปกรณ์พื้นฐานธรรมดาๆ ที่สามารถพบได้ในสำนักงานทั่วไป แต่สิ่งที่น่าสังเกตก็คือเรื่องของระบบที่นำมาใช้เพื่อรับมือกับสถานการณ์มากกว่า เช่น เรื่องเล็กๆน้อยๆอย่างการจัดเก้าอี้ ที่มีการจัดวางในลักษณะให้มีช่องว่างระหว่างเก้าอี้แต่ละตัว เพื่อที่ว่าเมื่อเสียงโทรศัพท์ดังขึ้น คนจะสามารถเดินเข้าไปรับได้ทันที ถ้าเก้าอี้ชิดกัน เมื่อเข้าไปรับโทรศัพท์ ก็จะต้องเดินชนเก้าอี้ ทำให้เสียเวลาเข้าไปอีก ระบบนี้หลายคนอาจมองว่าเป็นการทำเรื่องง่ายให้กลายเป็นเรื่องยากหรือไม่ แต่เลนนี่ย้ำว่าในสถานการณ์ฉุกเฉินทุกอย่างจะวุ่นวายมาก ดังนั้นการเตรียมพร้อมจึงเป็นเรื่องสำคัมาก

นอกจากอุปกรณ์สื่อสาร ซึ่งมีความจำเป็นมากในการรับมือกับภัยพิบัติแล้ว ภายในหน่วยป้องกันภัยพลเรือนยังมีการเตรียมความพร้อมสำหรับกรณีเกิดเหตุการณ์รุนแรง จนเป็นเหตุให้เจ้าหน้าที่ไม่สามารถออกไปภายนอกหน่วยได้ จึงได้มีการเตรียมที่นอน อาหารสำเร็จรูป ฯลฯ ไว้อย่างครบครัน...

ว่าไปแล้วหน่วยป้องกันภัยพลเรือนนี้ถือได้ว่าเป็นผลพวงของยุคสงครามเย็นอย่างแท้จริงค่ะ ทั้งนี้เพราะอเมริกาเกรงว่าจะถูกโจมตีด้วยระเบิดนิวเคลียร์นั่นเอง...

องค์ประกอบหนึ่งที่มีความสำคัญมากต่อระบบเตือนภัยนั่นก็คือ ประชาชน...

ประชาชนจะทำอย่างไรเมื่อมีการออกคำเตือนไป หลายคนอาจคิดว่าเมื่อมีการออกประกาศเตือนภัยสึนามิ ประชาชนทุกคนก็จะอพยพออกจากพื้นที่เอง แท้จริงแล้วมีเรื่องยุ่งยากกว่านั้นค่ะ

ดังที่ ราล์ฟ เจ ลาดูส ผู้อำนวยการศูนย์พยากรณ์อากาศแห่งชาติภูมิภาคแปซิฟิคกล่าวว่า"ระบบเตือนภัยมีทั้งในเรื่องของการเตือนภัย  การแก้ไข และการประเมินว่าสิ่งใดตกอยู่ในความเสี่ยงสิ่งที่หวือหวาคือในเรื่องการเตือนภัยเพราะมีอุปกรณ์ต่างๆ เช่น ทุ่นวัดระดับน้ำ มีจอคอมพิวเตอร์ ฯลฯ ในส่วนนี้ถือว่ามีความเป็นรูปธรรมสูง เรียกว่ามีของเล่นเยอะว่างั้นเถอะ ส่วนการแก้ไขและการประเมินว่าสิ่งใดตกอยู่ในความเสี่ยงไม่หวือหวาเอาซะเลย แต่เป็นงานหนักในเรื่องการทำงานกับคน เป็นการทำให้คนเข้าใจว่าเมื่อผมทำการเตือนภัยแล้วคุณ (ประชาชน) จะต้องปฏิบัติเช่นใด พวกคุณอาศัยอยู่ในพื้นที่อันตราย คุณต้องทำการอพยพ เมื่อถึงเวลาที่ผมจะให้ข้อมูลกับคุณ นี่คือวิธีที่ผมจะใช้เพื่อสื่อสารกับคุณ เพื่อที่คุณจะเข้าใจข้อมูลการเตือนภัยและจะปฏิบัติตัวอย่างไรเมื่อได้ยินการเตือนภัยฟังดูมันเหมือนง่ายนะครับ แต่มันไม่ง่ายเลย"

ในการที่จะเดินไปสู่เป้าหมายว่าท้ายที่สุดแล้ว ประชาชนจะต้องปฏิบัติตัวอย่างไรเมื่อมีการเตือนภัยเกิดขึ้นนั้น มีหลายปัจจัยเข้ามาเกี่ยวข้อง ทั้งในเรื่องของประสิทธิภาพของภาครัฐในการให้ความรู้กับประชาชนด้วยค่ะ...

บนเกาะฮาวาย "พิพิธภัณฑ์สึนามิแปซิฟิค" ซึ่งตั้งอยู่ที่บริเวณตัวเมืองฮีโล นับเป็นสถานที่สำคัญในการให้ความรู้เกี่ยวกับสึนามิค่ะ...

พิพิธภัณฑ์แห่งนี้มีจุดเริ่มต้นมาจากการที่อเมริกา มีหน่วยงานที่ชื่อว่า ฟีม่า ซึ่งทำหน้าที่ให้งบประมาณสำหรับภัยพิบัติต่างๆ โดยที่ 10 % ของงบประมาณจะต้องเป็นงบในการแก้ไข...นั่นหมายถึงความพยายามให้ภัยพิบัติในอนาคตไม่รุนแรงเท่ากับครั้งแรก ฟีม่าจึงตัดสินใจว่าการศึกษาเกี่ยวกับสึนามิ น่าจะเป็นหนทางในการป้องกันภัยในอนาคต และได้ให้งบประมาณมา อย่างไรก็ตามงบดังกล่าวก็ยังไม่เพียงพอค่ะ ดังนั้นจึงต้องมีการระดมทุนด้วยการใช้แรงงานของผู้ปฏิบัติงานในพิพิธภัณฑ์เอง

ดอนน่า ดับเบิ้ลยู โซคี ผู้อำนวยการพิพิธภัณฑ์สึนามิแปซิฟิคเล่าว่า "เป้าหมายแรกเลยคือ เราต้องทำการเก็บข้อมูลทั้งหมด สึนามิไม่ได้เกิดขึ้นบ่อยๆ คนเสียชีวิตเพราะเขาขาดข้อมูลการสังเกตและหนีสึนามิ อีกส่วนหนึ่งสถานที่แห่งนี้เป็นอนุสรณ์สำหรับผู้เสียชีวิต เพราะเราเรียนรู้จากความตายของพวกเขา ดิฉันคิดว่าคนส่วนใหญ่คิดว่าเทคโนโลยีจะช่วยชีวิตเขาได้ แต่เทคโนโลยีเป็นองค์ประกอบย่อยเท่านั้น สิ่งที่จะช่วยชีวิตพวกเขาได้คือ สามัญสำนึกของเขาเองและระดับความรู้ ดิฉันหวังว่าภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จะมีที่เก็บข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องราวประวัติศาสตร์ เพราะมันเป็นวิธีที่จะทำให้คนไม่ลืมภัยสึนามิและรอดตายได้ในอนาคต"

แน่นอนค่ะว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่ว่า อีกห้าปี สิบปีคนจะลืมภัยสึนามิค่ะ...เพราะยังถือว่ายังอยู่ในยุคสมัย แต่หากลองจินตนาการไปอีกห้าสิบหกสิบปีดูสิว่า ทำอย่างไรคนรุ่นหน้าจะไม่ลืมภัยสึนามิ (แม้พวกเขาจะเกิดไม่ทัน) และสามารถรอดตายได้ในอนาคต?