ได้ยินมาว่า ในปีพ.ศ.2541 นิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยกว่า 200 ชีวิต ได้จัดอภิปรายสะท้อนความเป็น   จริงของนักเรียน-นักศึกษา และระบบการศึกษาไทยด้วยนิยามศัพท์สั้นๆว่า “ควายกระป๋อง” ซึ่งหมายถึง การที่รัฐพันธนาการอำนาจในการจัดการศึกษาให้ตนเองด้วยตัวผู้เรียนเองไว้ แล้วจับนักเรียน-นักศึกษายัดเข้าไป “จับฉ่าย” ในสถานศึกษาเหมือนยัดลงกระป๋อง โดยคิดว่าการกระทำแบบนี้เป็นสิ่งที่ดีที่สุดสำหรับพวกเขาแล้ว 

มันไม่แปลกอะไรหรอกครับที่ “ควายกระป๋อง” เพาะเชื้อและสืบพันธุ์มาจนถึงปัจจุบันนี้ได้ โดยไม่มีใครคิดจะขัดขวางทำลายมัน

ก็ประเทศไทยอ้างประชาธิปไตยด้วยปาก แต่การกระทำเรียกว่าเป็น “อำนาจนิยมโดยสำนึก” คงจะไม่ผิดแน่ เพราะเห็นสอนกันมาทุกยุคทุกสมัยว่าผู้ใหญ่ถูกเสมอ

ตามข้อบัญญัติในมาตรา 43 ของรัฐธรรมนูญฉบับ 2540 ระบุว่า “บุคคลย่อมมีสิทธิเสมอกันในการรับการศึกษาขั้นพื้นฐานไม่น้อยกว่าสิบสองปีที่รัฐจะต้องจัดให้...” นั่นเป็น สิ่งที่น่ากลัวที่สุด เพราะด้วยอำนาจแห่งรัฐแล้ว การจัดการศึกษาภาคบังคับนี้เป็นการยัดเยียดให้ประชาชนสมยอมดีๆ นี่เอง

การศึกษาที่รัฐเป็นผู้ยัดเยียดให้มานั้น มันก็ไม่ต่างอะไรกับการจองจำความคิดของเด็ก ตั้งแต่เด็กเริ่มหัดคิดหรอกครับ

แล้วอย่าพูดกันให้ผมได้ยินอีกนะว่า “อยากให้เด็กไทยหัดคิดนอกกรอบ”

รัฐควรจะปล่อยให้ประชาชนมีอำนาจในการจัดการศึกษาให้กับตัวเอง ซึ่งมันจะเป็นระบบการศึกษาที่นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทางความรู้ ความคิด และก่อให้เกิดปัญญาขึ้นด้วย

ที่ผมเขียนแบบนี้แค่เพียงอยากเป็นปากเป็นเสียงให้กับ นักเรียน-นักศึกษา บ้างก็เท่านั้นเอง

แหม! ก็ที่ผมเคยสัมผัสมาเอง มันช่างสังเวชกับชีวิตในวัยเรียนเสียจริง!

ผมคิดว่าการที่กลุ่มนิสิตจุฬาฯจัดอภิปราย และนิยามศัพท์คำว่า “ควายกระป๋อง” ขึ้นมานี้ ทำให้กระทรวงศึกษาธิการสะดุ้งพ้นภวังค์ความฝันกลางวันลมๆแล้งๆว่า “การปฏิรูปการศึกษาช่วยพัฒนาคุณภาพการศึกษา และเพื่อแก้ไขปัญหา และอุปสรรคที่มีอยู่เดิมให้หมดไปได้จริง” สักที

คำว่า การปฏิรูปการศึกษา ที่เราได้ยินกันอย่างคุ้นหูแต่ไม่รู้ความหมายนั้น มันเกิดขึ้นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2539 เหตุที่ต้องปฏิรูปฯ พูดง่ายๆ ก็คือที่ผ่านมา คนไปเรียนแล้วยังโง่เหมือนเดิม

รัฐธรรมนูญปี พ.ศ.2540 จึงเกิดการจัดทำกฎหมายเกี่ยวกับการศึกษาขึ้นและกระทรวงศึกษาธิการได้เสนอร่างพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติที่ว่าด้วยการปฏิรูปการศึกษา โดยมีแนวทางการปฏิรูปในสี่ด้าน คือ 1. การปฏิรูปโรงเรียน และสถานศึกษา 2. การปฏิรูปครู และบุคลากรทางการศึกษา 3. การปฏิรูปหลักสูตร และกระบวนการเรียนการสอน 4. การปฏิรูประบบบริหารราชการ

ถึงตอนนี้ปาเข้าไปปี พ.ศ.2550 แล้ว ลองบวกลบคูณหารดู นับนิ้วมือไม่พอกระดิกนิ้วเท้าดิ๊กๆช่วยนับ เบ็ดเสร็จก็ 11 ปีพอดิบพอดี

ระยะเวลามันช่างแปรผกผันกับคุณภาพของผลงานอย่างยอดเยี่ยมเสียจริงๆ

เท่าที่ผมสดับตรับฟัง และวิเคราะห์ตามประสา “เหยื่อ” ในระบบการศึกษาคนหนึ่ง เห็นว่ารัฐบาลยังมีปัญหาในการดำเนินการปฏิรูปการศึกษาตามแนวทางที่วางไว้อยู่ 3 ประการ

ประการแรกคือ การปฏิรูปครูและบุคลากรทางการศึกษา  ผมยังไม่เข้าใจจนถึงบัดนี้ว่าทั้งๆที่ครูควรจะมีฐานะทางสังคมสูงสุด แต่ไฉนเลยเวลาเอ่ยคำว่า ครู ถึงไม่สวยหรู สู้คำว่า หมอ  ไม่ได้สักที มันอาจเป็นเพราะค่านิยมที่ถูกปลูกฝังคู่กับสังคมไทยมาว่า “หมอเป็นหนึ่ง อื่นเป็นสอง ไม่สมปองเป็นครู” ก็เป็นได้ เลยทำให้คนระดับ “หัวกะทิ” หัวเด็ดตีนขาดยังไงก็ขอ “เซบาย” อาชีพครู

ก็ความคิดมันเป็นอย่างนี้ไง การศึกษาไทยเลยทำท่าจะไม่รอด

รัฐต้องหาแนวทางที่จะเปลี่ยนค่านิยมของสังคมให้หมุนกลับ ต้องเดินหน้าพัฒนาคุณภาพบุคลากรที่จะเป็นครูโดยตรง เพิ่มสวัสดิการให้ผู้ที่เป็นครูมีความมั่นคงและมั่นใจ เพิ่มค่าตอบแทนในรูปแบบเงินตราให้สูงขึ้น

เพราะครูเป็นปูชนียบุคคลที่ควรยกย่อง และครูควรได้รับ “คุณภาพชีวิต” ที่ดีกว่านี้

ประการที่สองคือ การปฏิรูปหลักสูตร และกระบวนการเรียนการสอน  ในประเด็นกระบวนการเรียนการสอนนี้ขอใช้คำว่า “ของเดิมดีอยู่แล้ว ไปเปลี่ยนให้ล่มสลายทำไมกัน ?” ที่ว่าอะไรดีอะไรล่มสลายก็คือ ระบบ “ครูเป็นศูนย์กลาง” ในการศึกษานั้นดีอยู่แล้ว แต่ดันทะลึ่งเลียนแบบยุโรปอยากจะทำให้“เด็กเป็นศูนย์กลาง” แทน ก็เลยล่มสลาย

ล่มสลายเพราะลอกมาแต่ทำไม่ได้

ทำไม่ได้โดยสาเหตุจากปริมาณครูกับนักเรียนที่ไม่สมดุล อุปกรณ์ประกอบการศึกษาไม่พร้อม และคุณภาพของครูยังไม่ถึงขั้น

ระบบเด็กเป็นศูนย์กลาง หรือ Child Center นี้ บางแห่งเหมือนเป็นระบบ “นกแก้วนกขุนทอง”  คือ ครูแจกชีทให้เด็กท่องสอบเสียมากกว่า

Child Center แบบนกแก้วนกขุนทองกันเข้าไป เด็กไทยจะได้ไม่ต้องหัดคิดให้สมองเกร็ง! 

เท่าที่ผ่านมาประเทศไทยยังใช้ระบบเด็กเป็นศูนย์กลางโดยการสอนให้เด็กท่องเอง แต่ไม่ได้สอนให้คิดเอง  ผมคิดว่าภาครัฐควรกลับไปรื้อนโยบาย “ครูเป็นศูนย์กลาง” ที่เก็บเข้ากรุไป แล้วนำออกมาปัดฝุ่นใหม่ดูสักที เพราะว่านั่นอาจเป็นทางเดียวที่ทำให้เด็ก “คิดเป็น” ก็เป็นได้ 

คงปฏิเสธไม่ได้ว่าครูเป็นผู้มีอิทธิพลต่อความคิดของเด็กเป็นอย่างมาก ดังนั้นรัฐควรจะออกนโยบายที่เน้นที่ครูเป็นสำคัญ ให้ครูเป็นผู้แนะแนวความคิด และเป็นผู้สอนให้เด็กหัดคิด

เมื่อเด็กรู้จักวิธีคิดและคิดเป็นค่อยให้เด็กเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ในภายภาคหน้าก็ยังไม่สายหรอกครับ

ส่วนในประเด็นหลักสูตรนั้น พบว่ารัฐบาลเป็นผู้ “ผูกขาด” การกำหนดหลักสูตรการศึกษาเพียงผู้เดียว และรัฐบาลเองก็คาดหวังให้ผู้ที่สำเร็จการศึกษาจากหลักสูตรดังกล่าวมีความสามารถที่จะ “เอาตัวรอด” อยู่ในสังคมได้ รัฐบาลจึงเน้นหนักไปทางวิชาการเพื่อสร้างให้ “คนเก่ง” มากกว่าจะเน้นเรื่องธรรมะ-จริยธรรมเพื่อสร้างให้ “คนดี”

“ความดี-คนดี” เป็นได้แค่ลูกเมียน้อยในสังคมไทย เมื่อเปรียบเทียบกับ “ความเก่ง-คนเก่ง” ที่มีแต่คนห้อมล้อมสรรเสริญ

จึงไม่แปลกหรอกครับที่ “ธรรมะ-จริยธรรม” สูญหายไปจากระบบการศึกษาไทยเป็นเวลานาน เท่าที่เหลือมีแต่ “ตำนาน” พุทธศาสนาเท่านั้น ส่วน “เนื้อแท้” ของพุทธศาสนาคงหาไม่ได้แน่

ท่านอาจารย์พุทธทาสภิกขุได้กล่าวถึงการศึกษาที่ขาดธรรมะไว้ว่า “เมื่อการศึกษาไม่มีระบบธรรมะหรือศาสนาแล้ว ก็จะรู้จักแต่หนังสือหนังหาสำหรับทำให้ฉลาด แล้วก็รู้จักอาชีพสุดเหวี่ยง ยิ่งประดิษฐ์ได้มากยิ่งทำให้เกิดผลกำไรได้มาก ก็ยิ่งหลงใหลในรสอร่อยทางวัตถุมาก โลกก็จะเกิดวิกฤตการณ์”

 คงถึงเวลาแล้วที่รัฐบาลต้องตระหนักถึงความสำคัญและความสัมพันธ์ของ “ธรรมะ-จริยธรรม” กับหลักสูตรการศึกษาไทย และดำเนินนโยบายเอาจริงเอาจังเพื่อให้คนไทยมี “ความรู้ คู่คุณธรรม” ซึ่งผมขอเสนอให้รัฐบาลเพิ่มหลักสูตร “ธรรมะในการดำรงชีวิต” โดยแบ่งสัดส่วนกับภาควิชาการให้เหมาะสม เพื่อปลูกฝัง “ความดี” เป็นสามัญสำนึกแก่บัณฑิตในภายภาคหน้า

ประการสุดท้าย คือการปฏิรูประบบบริหารราชการ ผมคงจะร่ายเรียงปัญหาได้ไม่หมดภายในเนื้อที่ที่มีจำกัดเช่นนี้ เพราะปัญหาความผิดพลาดในการปฏิรูปฯนี้มันเริ่มเกิดขึ้นตั้งแต่มหาวิทยาลัย-อุดมศึกษาขึ้นอยู่กับสำนักนายกรัฐมนตรี จากนั้นก็โยกไปอยู่กับ “ทบวงมหาวิทยาลัยของรัฐ” ที่กลายเป็น “ทบวงมหาวิทยาลัย (เฉยๆ)” จนถึง การยุบสลายตัวไปรวมกับ “กระทรวงศึกษาธิการ” เช่นในปัจจุบัน ปัญหาก็ยังไม่หมดไป

ผมจึงขอใช้เนื้อที่อันน้อยนิดแห่งนี้ฝากทัศนะของนักศึกษาคนหนึ่ง ถึงผู้มีอำนาจในการตัดสินใจเรื่อง “พ.ร.บ.มหาวิทยาลัยในการกำกับของรัฐ” ที่นำเอามหาวิทยาลัยของรัฐออกนอกระบบ ซึ่งเป็นประเด็น “ทอล์ก ออฟ เดอะ ทาวน์” ในปัจจุบัน

การที่รัฐบาลอ้างว่าถ้านำมหาวิทยาลัยของรัฐออกนอกระบบจะทำให้เกิดความคล่องตัวในการบริหารมากขึ้น ช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายของรัฐบาล และเสริมสร้างสวัสดิการของบุคลากรในมหาวิทยาลัยให้เท่าเอกชนนั้นเป็นจริงหรือ?

ครู วิจิตร ศรีสอ้าน ในฐานะรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ อย่าได้อ้างว่าตนเองเป็น “จำเลยทางสังคม” ที่รับช่วงงานต่อมาจากรัฐบาลชุดก่อนเลยครับ เพราะในฐานะผู้คุมทิศทางการศึกษาย่อมรู้ดีว่าการดึงมหาวิทยาลัยออกนอกระบบ จะส่งผลดีหรือเสียให้ประชาชนมากกว่ากัน

การ “แปรรูป” มหาวิทยาลัยของรัฐเช่นนั้น มันจะเข้าอีหรอบเดียวกับการแปรรูปรัฐวิสาหกิจที่ได้ประโยชน์เฉพาะกลุ่มเดียวหรือไม่อันนี้ผมไม่รู้ แต่ที่รู้คือเงินเดือนสองแสนห้าหมื่นบาทสำหรับอธิการบดี และสองแสนบาทสำหรับรองอธิการบดี มันมากกว่าเงินเดือนของนายกรัฐมนตรีซะอีก

มหาวิทยาลัยรัฐควรเป็นสถาบันถ่วงดุลมหาวิทยาลัยเอกชนที่มีสิทธิแสวงหากำไรในอัตราเหมาะสม ไม่ใช่การออกจากระบบการศึกษาเพื่อไปแข่งกันแสวงหากำไร เพราะฉะนั้นเรื่องละเอียดอ่อนเช่นนี้จึงควรค่อยๆ พิจารณามากกว่าการรีบผลักดันให้ผ่านสภานิติบัญญัติแห่งชาติเช่นนี้

คงต้อง “ป่วยการ” กันอีกไม่น้อย หากระบบการศึกษาไทยยังถูกมองเป็นเพียงช่องทางแสวงหาผลประโยชน์ของกลุ่ม “กระฏมพี” เพียงอย่างเดียว.

ข้อมูลบางส่วนจาก สารคดีเชิงข่าว : กุลธิดา สามะพุทธิ http://www.sarakadee.com