ก่อนหน้าที่ผมลงภาคสนามที่จังหวัดระยองเมื่อปีที่แล้วนั้น ผมได้ยินเรื่องราวปัญหาวิกฤติน้ำในลุ่มน้ำระยองในปี 2548 และหลักฐานสำคัญที่ทุกคนหยิบมากล่าวถึง คือ ปริมาณน้ำในอ่างเก็บน้ำที่อยู่ในระดับต่ำอย่างที่ไม่เคยประสบมาก่อน ดังตารางข้างล่างนี้ครับ(สองรูปแรก)

แต่หลังจากที่ได้ลงภาคสนามมาหนึ่งปีกว่าๆ และได้มีโอกาสเข้าถึงข้อมูลพื้นฐานการจัดการน้ำในลุ่มน้ำ หลายๆข้อมูล ผมคิดว่าการมองแคเพียงปริมาณกักเก็บน้ำ อย่างเดียว คงไม่เพียงพอที่จะเป็นตัวชี้วัดสถานการณ์น้ำในลุ่มน้ำได้  โดยอีกหลักฐานหนึ่งที่ผมคิดว่าน่าจะนำมาศึกษาดูเพิ่มเติม คือ ปริมาณน้ำฝนเปรียบเทียบ ณ ปัจจุบัน กับ ในอดีต โดยผมขอเสนอข้อมูลฝนเปรียบเทียบในเดือนมกราคมถึงธันวาคมระหว่างปี 2518-2549 ให้ดูข้างล่างนี้ครับ (ดูรูปสามเป็นต้นไป) เพื่อจะได้เห็นภาพว่า สภาพอากาศตามธรรมชาติมันมีความแปรปรวน หรือเปลี่ยนแปลงมากน้อยขนาดไหน โดยข้อมูลนี้ได้รวบรวมมาจาก หกสถานีวัดน้ำฝนของกรมชลประทานใน หกอำเภอหลักของจังหวัดระยองครับ

จากการประมวลผลข้างต้น สิ่งที่เห็นได้ชัดเจน คือ สภาพน้ำฝนในลุ่มน้ำระยองในปี 2548 ซึ่งเป็นปีที่หลายคนบอกว่าเป็นปีวิกฤติน้ำ นั้นอยู่ในระดับต่ำจริง แต่ เมื่อเทียบกับบางปีในช่วง 30 ปีที่ผ่านมานั้น สามารถกล่าวได้ว่า ระดับน้ำในปี 2548 ไม่ได้อยู่ในสภาพหรือในระดับที่ต่ำที่สุดแบบที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ในทางตรงกันข้าม ปริมาณน้ำฝนในบางช่วงของปียังมีมากกว่าในหลายๆปีอีกด้วย

เมื่อสภาพปริมาณน้ำ (water supply) ที่มาจากธรรมชาติ มิได้มีการแปรปรวนหรือเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงตามที่หลายๆคนคิดหรือกล่าวถึง ดังนั้นสิ่งที่จะต้องตั้งข้อสังเกต คือ ปริมาณความต้องการน้ำ (water demand) ของภาคการใช้น้ำในลุ่มน้ำระยอง มีความเปลี่ยนแปลงมากน้อยแค่ไหน  ซึ่งผมขอแทรกกราฟสองอันข้างล่างสุดให้เห็นว่า ถึงแม้ปริมาณน้ำไหลเข้าอ่างจะน้อยมากในปี 2548 แต่ปริมาณน้ำไหลออกแก่ภาคการใช้น้ำต่างๆยังคงอยู่ในระดับที่สูงมาก

เพราะฉะนั้น การขยายตัวของตัวเมือง อุตสาหกรรม การท่องเที่ยว เกษตรกรรม และอื่นๆ เป็นสาเหตูที่ต้องนำมาวิเคราะห์ด้วยว่า เมื่อสภาพธรรมชาติไม่ได้มีความแปรปรวน แล้วการใช้น้ำของมนุษย์ที่เกินเลย หรือมากเกินไปเป็นสาเหตุหลักของ วิกฤติน้ำในปี 2548 หรือไม่อย่างไร ซึ่งคำตอบนี้น่าจะก่อให้เกิดประโยชน์ในการวางแผนการใช้น้ำในอนาคตของลุ่มน้ำระยองและลุ่มน้ำอื่นๆได้เป็นอย่างดี