จิตที่อยู่เหนือสภาวะ     

       จิตที่ไม่มีกิเลส เป็นสิ่งที่ไม่มีรูป ไม่มีชื่อ ไม่มีแม้คำว่า “จิต” หรือ “พุทธะ” เพราะจิตนั้นปราศจากการยึดถือแล้ว จิตชนิดนี้จะมีความสงบสงัด ทั้งในขณะที่มีอารมณ์และไม่มีอารมณ์มาถมทับ มีความสว่างด้วยปัญญาความรู้ผิดชอบชั่วดี จนกระทั่งไม่มีทุกข์ใดๆเหลืออยู่เลย มันไม่มีความเร้นลับหรือเปิดเผย เพราะมันไม่ได้แบกเอาสิ่งเหล่านั้นไว้ จิตชนิดนี้จะรู้เห็นได้เฉพาะกับผู้ที่มีจิตชนิดนี้เอง สำหรับผู้ที่ยังไม่มีจิตชนิดนี้ จะอ่านจะฟังหรือจะเข้าใจอย่างไรก็ไม่รู้เห็น มันสำคัญที่เราต้องฝึกให้จิตเป็นเช่นนั้น เราจึงจะมีจิตชนิดนั้นได้ จะอาศัยตำราอย่างเดียวนั้นอย่าได้หวัง ใครหวังก็คือโง่ จะไม่เข้าถึงจิตแบบนั้น จะจำได้แค่สัญญา แต่จิตนั้นจะไม่เปลี่ยนแปลงอะไรเลย แล้วคิดว่าตัวเองฉลาดรู้หมด

            จิตที่ไม่มีกิเลส ย่อมไม่ใช่สิ่งที่เรียกว่า “ธรรมะ” เพราะมันเป็นคำเรียกที่สมมติขึ้นมา เพราะฉะนั้นจิตชนิดนี้จึงไม่ใช่อะไรทั้งหมด ด้วยเหตุว่า จิตที่ไม่มีกิเลสย่อมไม่คิดว่าตัวเองเป็นอะไร ไม่คิดว่าตัวเป็นอรหันต์ ไม่คิดว่าตัวเป็นปุถุชน ไม่คิดว่าตัวเป็นปราชญ์ เพราะคำสอนของพระพุทธเจ้านั้น เป็นเพียงคำอธิบาย เพื่อให้เรารู้จักสภาวะจิตชนิดนี้ แต่ถ้าใครอยากจะรู้เห็นจิตชนิดนี้ ก็จงมีศีล ทำจิตให้สงบ และปลดปล่อยความรู้สึกทั้งปวง แล้วท่านก็จะหมดทุกข์ได้ นั่นคือจุดสูงสุดที่พระพุทธเจ้าสอน.

การเข้าถึงนิพพาน 

เมื่อพูดถึงนิพพาน บางคนคิดว่าเป็นเรื่องที่สูงเกินกว่าที่ตัวเองจะรู้หรือจะเข้าถึงได้ แต่บางคนกลับคิดว่าตัวเองไปเห็นนิพพานมาแล้วจากการทำสมาธิภาวนา จึงกล่าวได้ว่า คนทั้ง ๒ พวกนี้โง่พอๆกัน เพราะไม่รู้แจ้งพุทธธรรมโดยประการทั้งปวง เช่นเดียวกับคนที่แปลพระไตรปิฎกได้ว่านิพพานคืออะไร มีสภาพเป็นอย่างไร แต่ยังมีอัตตาตัวตนที่ถูกถือมั่นอยู่ในใจ ว่าฉันรู้เรื่องนิพพานได้ดีอย่างถูกต้อง นี่คือคนธรรมดาที่ยังไม่รู้จักนิพพานนั่นเอง

ถ้าถามว่า นิพพาน คือ อะไร ? ก็ตอบได้ว่า นิพพานไม่คืออะไร ถ้าท่านยังไม่เข้าใจก็ควรหันมาสนใจเรื่องพุทธธรรม และฝึกฝนการปฏิบัติตามแบบฉบับที่ถูกต้องของพระพุทธเจ้าโดยเร็วที่สุด ถ้าไม่โง่งมงายจนเกินไป ท่านก็จะรู้แจ้งว่านิพพานคืออะไรได้อย่างถูกต้อง และเข้าถึงความระงับดับทุกข์ได้ในที่สุด

ถ้าถามว่า ชีวิตคืออะไร ? ตอบได้ว่า ชีวิตคือกระแสของความไหลเวียนเปลี่ยนแปลงของทุกสรรพสิ่งที่หาความแน่นอนไม่ได้ เพราะกฎแห่งอนิจจตา คือความไม่เที่ยงที่ครอบคลุมทุกสรรพสิ่งในโลกและจักรวาลนี้อยู่ตลอดเวลา ซึ่งมีความทุกข์เป็นธาตุแท้ของชีวิต ในขณะที่ความสุขเป็นเพียงเงาของความทุกข์ ที่บรรเทาไอร้อนลงเพียงชั่วขณะหนึ่งเท่านั้น แต่สิ่งที่สรรพสัตว์จะหลีกไม่พ้น ก็คือความทุกข์ แม้ว่าทุกชีวิตจะดิ้นรนหาความสุขอยู่ตั้งแต่จำความได้ จนกระทั่งลมหายใจสุดท้ายก็ตาม ส่วนมากจะได้รับความทุกข์มากกว่าความสุข เพราะชีวิตขาดธรรมะหล่อเลี้ยงจิตใจ.