กาลครั้งหนึ่งของขยะ

อัศศิริ ธรรมโชติ

   เมื่อครั้งผมเป็นเด็กเล็กอยู่บ้านชายทะเล โลกสำหรับเด็กแล้วทะเลเป็นหลายอย่าง คือเป็นทั้ง สระว่ายน้ำ สนามเด็กเล่น สวนสนุก และก็เป็นทั้งถังขยะใหญ่

   เราว่ายน้ำเป็นและว่ายน้ำได้แคล่วคล่อง เพราะการลงเล่นน้ำทะเลเกือบทุกวัน เที่ยวคลุกอยู่กับ ทรายขาว ไล่ปล้ำวิ่งเล่นกันอยู่ตามชายหาดหมาดชื้น อย่างไม่รู้จักเบื่อ ในวันแล้ววันเล่า และเมื่อเรา - พวกเด็กๆ ปวดท้องเยี่ยวท้องขี้ ก็ถ่ายเทลงในทะเล ท้องทะเลจึงเปรียบเหมือนส้วม ของพวกเราอีกต่างหาก

    บ้านชายทะเลของผมเป็นส่วนหนึ่งของอ่าวไทย และเป็นเมืองท่องเที่ยว

    เมื่อครั้งหนึ่งนอกจากจะ สมบูรณ์ไปด้วยกุ้ง หอย ปู ปลา และสัตว์น้ำนานาแล้ว เหนือทะเลขึ้นไปก็ยังเต็มไปด้วยฝูงนกที่ร้องระเบ็ง เซ็งแซ่อยู่กับเรือหาปลา

    ทว่า นกนางนวลพวกนี้ ก็ไม่ได้ทำให้เราตื่นเต้นเท่ากับนกจำพวกหนึ่งซึ่งเราเรียกกันว่า - อีแร้ง นกแร้งหรืออีแร้งมักจะบินมาเงียบๆ เพื่อหากินกับขยะที่มากับคลื่นทะเล

------------------xx------------------------------xx----------------------------xx---------------------------

     บ้านชายทะเลในครั้งหนึ่ง ผู้คนยังไม่มากและนักท่องเที่ยวก็ยังน้อย พวกนักท่องเที่ยวมาก็แต่ เฉพาะในฤดูร้อนเท่านั้น

     และขยะที่พวกเขาทิ้งไว้กับหาดทรายชายทะเล ก็ไม่มีอะไรมาก นอกจากซองบุหรี่ฝรั่ง ฝาน้ำอัดลม และฝาเบียร์ ซึ่งก็เป็นของมีค่าสำหรับพวกเราเด็กๆ

     พวกเราเก็บทั้งซองบุหรี่ ฝาน้ำอัดลมและฝาเบียร์ที่หายาก เอาไปเล่นกันต่างเงินทองตามประสา โลกของเด็ก พวกเราก็เลยเป็นนักเก็บขยะไปด้วยโดยปริยาย

     ขยะเมื่อสมัยผมเป็นเด็กนั้น ตามบ้านส่วนใหญ่มีแต่เศษอาหาร แค่ทิ้งลงใต้ถุนบ้าน แมว หมา เป็ด ไก่ก็แย่งกันกินหมดแล้ว และที่เหลือนอกจากนั้นก็ถูกดินทรายกลบฝัง สลายไปตามกาลเวลา    

     ขยะเมื่อครั้งก่อนยังไม่มีถุงถังพลาสติก โฟม หรือว่าเครื่องวัสดุสังเคราะห์ของเคมีภัณฑ์ต่างๆ ที่ ก่อให้เกิดอันตรายเหมือนอย่างทุกวันนี้ คงมีแต่ใบตอง ใบไม้ ถุงกระดาษห่อของ บุ้งกี๋ ตะกร้า แข่ง หลัว ขยะหรือว่าชิ้นส่วนของ ขยะส่วนมาก

     จึงนอกจากว่าจะสลายง่ายปลอดภัยแล้ว ขยะบางอย่างยังมีค่าอีกด้วย เป็นต้นว่า ขวดแก้ว เศษเหล็ก เครื่องทองเหลือง ทองแดง อลูมิเนียม และแม้แต่กระป๋องปี๊บ สังกะสี บางชิ้นบางส่วนก็ยังเก็บไปขายได้ มีราคาเป็นเงินเป็นทอง

     พวกเราเด็กๆ มักจะได้ตังค์ค่าขนมจากขยะพวกนี้อยู่บ่อย ส่วนกระดาษหนังสือพิมพ์ หรือว่ากระดาษจากนิตยสารต่างๆ นั้น ได้ถูกแปรรูปหรือว่า “รีไซเคิล” เป็นถุงใส่กล้วยแขก ถุงใส่ไข่ไก่ไข่เป็ดกันมานานเต็มทีแล้ว ขยะเมื่อครั้งก่อนจึงไม่เป็นปัญหาใหญ่ ขยะที่ทิ้งกันตามบ้าน ทิ้งกันในที่สาธารณะ หรือว่าที่ทิ้งรวม กันอยู่ในถังขยะใหญ่ริมทางก็ตาม ล้วนแต่เป็นเรื่องเล็กแบบว่า “เรื่องขยะ” สมชื่อ

     ขยะที่เป็นปัญหาหนัก เมื่อสมัยผมเป็นเด็ก มักเป็นขยะที่ว่าครั้งหนึ่งเคยเป็นสิ่งมีชีวิตอยู่ อันได้แก่ ซากหมู หมา แมว หรือว่าสัตว์ ที่ตายแล้ว ซากสัตว์เหล่านี้ส่วนใหญ่มักจะถูกโยนทิ้งลงไปในทะเล

     ------------------xx------------------------------xx----------------------------xx---------------------------

     เมื่อสมัยผมเป็นเด็กทะเลจะมีขยะที่ลอยมากับคลื่นอยู่ไม่กี่อย่าง เช่นว่า ทางมะพร้าว ลูกมะพร้าว ต้นจากและลูกจาก ที่เราเก็บกินได้ และมักจะพากันว่ายน้ำเข้าหาอย่างสนุกเมื่อเราเห็น

     แต่ที่พวกเราต้องว่ายน้ำหนีกันด้วยความรังเกียจ ก็ได้แก่ หมู หมาเน่า และซากสัตว์ตายอื่นๆ ที่ ลอยอืดเข้ามาใกล้ พร้อมกับกลิ่นเหม็นที่แตะจมูก

     นอกจากนั้นก็ยังมีก้อนอุจจาระของคนอีก ที่แค่ได้เห็น ลอยเท้งเต้งมา ก็จะพากันคลื่นใส้ รีบหันหลังกลับเข้าฝั่ง พลางก็ร้อง อี๊ยย...ๆๆๆ กันไปด้วย

     ที่ฝั่งทะเลขณะที่คลื่นซัดชายหาด ก็มักเกลื่อนไปด้วยขยะที่เมื่อครั้งหนึ่งเคยเป็นสิ่งมีชีวิตเช่นกัน อย่างพวกเปลือกหอย ซากของปลาตาย แมงกะพรุน เศษปะการัง กัลปังหา และปลาดาวที่ถูกแดดเผา แห้งแล้ว

     ขยะเหล่านี้ไม่ต้องมีใครคอยเก็บกวาด ถึงวันหนึ่งมันก็จะสลายหายไปเอง ด้วยคลื่นทะเลและ กาลเวลา อย่างเป็นธรรมชาติ ไม่เป็นอันตรายต่อใครและไม่ได้รบกวนใคร เช่นเดียวกับสัตว์ตายอย่างพวกหมู หมา แมวเน่า ที่ลอยทะเลมาติดฝั่ง และถูกคลื่นซัดเกยหาด ชั่วไม่นานธรรมชาติก็จะจัดการกันเอง

     และนั่นก็คือ ฝูงอีแร้งที่จะพากันมาในทุกหน้ามรสุม หน้ามรสุมเป็นฤดูที่ลมแรงและคลื่นจัด ทะเลมักจะเป็นบ้า และคลุ้มคลั่งในช่วงนี้ จึงได้กวาดเอา แทบจะทุกสรรพสิ่งในทะเลขึ้นฝั่งมา รวมทั้งพวกขยะที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นสิ่งมีชีวิตด้วย ซากของเน่าเหม็นสารพัน จึงเกลื่อนชายหาดกันเป็นแถวโดยเฉพาะช่วงฤดูนี้

     ซึ่งก็ดูเหมือนว่า ท้องทะเลนั้นจะใจดีจึงได้จัดโต๊ะเลี้ยงอย่างดี และล้วนเป็นอาหารโอชะไว้รอฝูงอีแร้งเลยทีเดียว

------------------xx------------------------------xx----------------------------xx---------------------------

     นกแร้งหรืออีแร้งนับหลายสิบตัว จะมาเยือนทะเลหน้าบ้านในทุกหน้ามรสุม เพื่อลงจิกกินซากสัตว์ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นหมาเน่าอย่างเอร็ดอร่อย

     ในเช้าวันหนึ่งของฤดูมรสุมนี้ ผมกับเพื่อนๆ ซึ่งต่างก็อยากจะเห็นอีแร้งอย่างใกล้ชิดนั้น ต่างก็ยอม ทนเหม็นเอามือปิดปากจมูกไว้ และค่อยๆ คืบคลานแหวกพงหญ้าชายหาด จนได้เข้าไปใกล้เห็นอีแร้ง ตัวหนึ่ง อย่างถนัดชัดตา

     อีแร้งเป็นนกใหญ่ ด้วยปากใหญ่และเล็บอันแหลมคมของมัน สักชั่วประเดี๋ยวเท่านั้น หมาเน่าที่ มันจิกกินอยู่ก็ใกล้จะหมดตัวแล้ว ผมกับเพื่อนๆ ดูไป ปากก็ครางอี๊ยย...ๆๆๆ กันไปด้วยความขยะแขยง ผมกับเพื่อนเด็กๆ ได้ทนดูอีแร้งกินซากสัตว์จนอิ่มหน่ำ ก่อนที่มันจะผละไป ด้วยปีกกว้างแข็งแรง และบินสูง ซึ่งชั่วเดี๋ยวเดียวเท่านั้น หัวล้านโกร๋นของเหล่าอีแร้งก็ลับหายไปจากฟ้า

     และนั่นนับเป็นครั้งสุดท้ายที่บ้านชายทะเลของผม ได้เห็นอีแร้ง - นักกำจัดขยะของโลก

------------------xx------------------------------xx----------------------------xx---------------------------

      แมลงวัน หนู และอีแร้ง ต่างก็เป็นนักกำจัดขยะของโลกนี้ทั้งสิ้น แต่ก็น่าคิดที่ว่า ทั้งที่ยังมีชีวิตอยู่ ทั้งแมลงวัน หนูและนกแร้ง ก็ไม่ต่างไปจากขยะนัก คือชอบคลุก อยู่กับขยะของกลิ่นเน่าเหม็น

     จึงเป็นที่น่ารังเกียจ เป็นที่น่าขยะแขยง และจะต้องถูกกำจัด ผมเคยคิดสงสัยประสาเด็กในทุกเช้า

     เมื่อครั้งอยู่บ้านชายทะเล เมื่อยามที่ต้องหิ้วกรงดักหนู ที่มีหนูเป็นๆ อยู่ไปส่งรถเทศบาล ที่มาจอดรับตรงหน้าบ้าน ว่าเขาเอาหนูพวกนี้ไปฆ่ากันที่ไหนหนอ และฆ่ามัน อย่างไร จะกลบฝังหรือว่าเผาหนูพวกนี้ไป เช่นเดียวกับขยะหรือเปล่า

     หรือว่าเขาเอาพวกมันไปทิ้งทะเลให้ตายก่อนที่จะลอยเข้าฝั่งมา เป็นซากเน่าอย่างหมาเน่าให้อีแร้ง จิกกิน แต่อย่างไรทุกวันนี้อีแร้งก็หายากเสียแล้ว นกแร้งหรืออีแร้งส่วนใหญ่ได้ล้มหายตายจากไปจาก บ้านชายทะเลของผมและเมืองไทย จวนหมดแล้ว ใกล้จะสูญพันธุ์แล้ว

     อีแร้งกินซากหมาเน่า เมื่อครั้งหนึ่งเมืองไทยมองเห็นหมาเป็นขยะที่จะต้องกำจัด โดยเฉพาะหมา จรจัดเป็นสิ่งที่น่ารังเกียจ จึงได้ทำการเบื่อหมา วางยาพิษฆ่าหมาครั้งใหญ่ทั่วประเทศ

     อีแร้งทั่วประเทศทั้งที่อยู่ในป่าในทุ่งนา และที่อยู่ตามชายทะเล ก็เลยต้องมาถูกเบื่อยา พลอยถูก ฆ่าตามหมาไปด้วย กล่าวกันว่า อีแร้งสูญพันธุ์มาตั้งแต่ครั้งนั้น

     ขณะที่หมาจรจัดและหากินอยู่ตามกองขยะ มีแต่จะขยายพันธุ์ใหญ่ขึ้นอย่างที่เห็นๆ กันอยู่ ตามจำนวนกองขยะที่โตขึ้นทุกวัน

     เช่นเดียวกับที่แมลงวันและหนูยังคงเป็นขยะเคลื่อนที่อยู่ต่อไป โดยที่ไม่ มีใครกำจัดได้ อีแร้งนักกำจัดขยะของโลก และแห่งบ้านชายทะเลของผมเท่านั้นที่ถูกกำจัด และนับวันก็มีแต่ จะสูญสิ้นหายไป - อีแร้งเอ๋ย

     วงจรของขยะตามระบบนิเวศวิทยาส่วนหนึ่ง จึงได้ขาดตอนหายไป อย่างน้อยก็ในเมืองไทยที่บ้าน ชายทะเลของผม

 ------------------xx------------------------------xx----------------------------xx---------------------------

     คำว่าขยะตามพจนานุกรม หมายถึง หยากเยื่อ มูลฝอย หรือว่าสิ่งที่เหลือใช้ จึงเกิดคำว่า ขยะแขยง อันหมายถึงสิ่งน่ารังเกียจ และไม่อยากเข้าใกล้

     ชีวิตคนจรหมอนหมิ่น ก็แทบจะไม่ต่างไปจากขยะ แต่ขยะในความเป็นจริง ปัจจุบันทุกวันนี้มีความหมายยิ่งกว่านั้น ขยะมีทั้งที่เป็นของแห้ง ของเหลวและที่เป็นผลิตผลทางเคมี หรือว่าเป็นเคมีภัณฑ์ ที่อาจเป็น อันตรายต่อชีวิตได้

     นอกเหนือไปจากที่ขยะยังเป็นที่ชุมนุมหรือบ่อเกิดของโลกร้ายต่างๆ อีก ขยะจึงต้องขจัดปราบปรามหรือว่าทำให้หมดไป เพื่อความปลอดภัยของคน และเพื่อความสะอาด สวยงามของบ้านเมือง ขยะจึงต้องมีการแยกถุงทิ้ง และต้องทิ้งให้ถูกที่ถูกเวลาด้วย อันเป็นการสร้างระบบกฎเกณฑ์ ขึ้นมา

     ทั้งนี้ก็เพื่อที่จะรับมือรับปัญหากับขยะยุคใหม่ได้นั่นเอง ทุกวันนี้ทะเลยังคงเป็นถังขยะใหญ่ของโลก ด้วยทั้งแม่น้ำลำคลองจากเมืองและบ้าน ต่างพาขยะ มาไหลลงสู่ทะเล ในขณะที่บนพื้นดินก็ล้นท้นไปด้วยขยะ ที่เพิ่มปริมาณขึ้นเรื่อยๆ ตามความเติบโตของ เมืองและประชากรของโลก

     ขยะไม่ใช่ “เรื่องขยะ” อีกต่อไปแล้ว

     แต่ได้กลายเป็นปัญหาของโลก ของประเทศ ของเมือง ของรัฐบาลผู้ปกครองและของสังคม ไปแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อโลกได้ก้าวเข้าสู่ยุคอุตสาหกรรมและไฮเทค โลกก็ยิ่งเกลื่อนไปด้วยขยะ ทั้งบนบก ในน้ำ และในฟ้า อวกาศ

     ขยะบางอย่างเป็นพิษและเป็นอันตรายยิ่ง ถ้าหากว่าทิ้งหรือกำจัดมันอย่างไม่ถูกวิธี ขยะจึงไม่ใช่เรื่องของนักกำจัดขยะ โดยธรรมชาติอย่างกาลเวลา แมลงวัน หนู หรือว่าอีแร้ง อย่างที่

     ผมได้เล่ามานี้อีกแล้ว โรงงานขยะ บ่อบำบัดน้ำเสีย หรือว่าเทศบาลทั้งโลกก็ดูจะไม่เพียงพอกับการต่อกร กับขยะยุคใหม่

      ทั้งนี้ถ้าหากมนุษย์ยังคงเห็นขยะเป็นแค่ “เรื่องขยะ” อยู่อย่างสังคมที่ผ่านมา เมื่อขยะกลายเป็นพิษและเกิดอันตรายปกคลุมไปทั่วโลก มนุษย์ก็อาจจะสูญพันธุ์ได้อย่างอีแร้ง

     เพราะขยะ ดังที่ผมได้เล่ามาแล้วนั้น “กาลครั้งหนึ่งของขยะ” ก็น่าจะเป็นบทเรียน ด้วยประการฉะนี้...

------------------xx------------------------------xx----------------------------xx---------------------------