ทาน

ทาน แปลว่า วัตถุที่พึงให้, การให้, การแบ่งปัน, การเสียสละ, การเอื้อเฟื้อ

ทาน ที่แปลว่า วัตถุที่พึงให้ ในคำวัดหมายถึงสิ่งของสำหรับให้ สำหรับเสียสละแก่ผู้อื่น ได้แก่สิ่งของที่ควรถวายพระ สิ่งของที่ควรนำไปให้เพื่อตอบแทนบุญคุณแก่ผู้มีพระคุณ เช่น พ่อแม่ ครูอาจารย์ ญาติผู้ใหญ่ เรียกเต็มว่า ทานวัด

            ทานวัตถุ มี ๑๐ อย่าง คือ อาหาร น้ำ เครื่องนุ่งห่ม ยานพาหนะ มาลัยและดอกไม้ ของหอม(ธูปเทียน)เครื่องลูบไล้ (สบู่เป็นต้น) ที่นอน ที่อยู่อาศัย และประทีป (ไฟฟ้า)

            ทานวัตถุ เรียกว่า ไทยทาน บ้าง ไทยธรรม บ้าง

            การให้ทานวัตถุ ๑๐ อย่างนี้มีผลอานิสงส์มาก เพราะเป็นสิ่งของที่ให้ประโยชน์อย่างเดียวไม่มีโทษ ไม่มีพิษภัยแก่ผู้รับ การเลือกของที่จะให้บัณฑิตสรรเสริญ

            ทาน ที่แปลว่า การให้, การแบ่งปัน, การเสียสละ, การเอื้อเฟื้อ ในคำวัดหมายถึงการให้ทานวัตถุ ๑๐ อย่าง ด้วยเรื่องจิตใจที่ดีงามมุ่งเพื่อบูชาพระคุณ เช่นที่ให้แก่บิดามารดา ถวายแด่พระสงฆ์ เป็นต้นบ้าง มุ่งเพื่อสงเคราะห์ เช่นที่ให้คนตกทุกข์ได้ยาก ให้แก่คนทั่วไปด้วยความกรุณาสงสารบ้าง

            ทาน มี ๒ แบบ คือ อามิสทาน ให้วัตถุสิ่งของ และ ธรรมทาน ให้ธรรม

            ทาน เป็นบุญอย่างหนึ่ง เรียกว่า ทานมัย คือบุญที่เกิดจากการให้ เป็น สังคหวัตถุ คือเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวใจกันไว้ได้ และเป็นบ่อเกิดแห่งบารมีที่เรียกว่า ทานบารมี

ทานกัณฑ์

ทานกัณฑ์ (อ่านว่า ทานะกัน, ทานนะกัน) แปลว่า ตอนที่ว่าด้วยเรื่องการให้ทาน

            ทานกัณฑ์ เป็นชื่อกัณฑ์ที่ ๓ แห่งเทศน์มหาชาติ ๑๓ กัณฑ์ คือ ทศพร หิมพานต์ ทานกัณฑ์ วนประเวศน์ ชูชก จุลพน มหาพน กุมาร มัทรี สักกบรรพ มหาราช ฉกษัตริย์ นครกัณฑ์

            ทานกัณฑ์ มีเนื้อหาว่า พระนางผสุดีพระราชมารดาของพระเวสสันดรไปทูลขอร้องพระเจ้าสญชัยพระสวามีให้งดโทษเนรเทศพระเวสสันดร แต่ไม่ได้รับผ่อนผัน ก่อนออกจากเมือง พระเวสสันดรได้ให้ทานพิเศษที่เรียกว่า สัตตสดกมหาทาน คือทาน ๗ อย่าง ได้แก่ ช้าง ม้า รถ สตรี แม่โคนม ทาสหญิง ทาสชาย อย่างละ ๗๐๐ แล้วจึงพานางมัทรี และชาลีกัณหาออกจากเมืองไปยังเขาวงกต

นครกัณฑ์

นครกัณฑ์ แปลว่า ตอนที่ว่าด้วยการกลับพระนคร

นครกัณฑ์ เป็นชื่อกัณฑ์ที่ ๑๓ แห่งเทศน์มหาชาตุ ๑๓ กัณฑ์ คือ ทศพร หิมพานต์ ทานกัณฑ์ วนประเวศน์ ชูชก จุลพน มหาพน กุมาร มัทรี สักกบรรพ มหาราช ฉกษัตริย์ นครกัณฑ์

            นครกัณฑ์ มีเนื้อหาว่า พระเวสสันดรทรงลาผนวช ทรงสั่งลาอาศรม รับเครื่องทรงแห่งกษัตริย์ เสด็จกลับพระนครสีดี ทรงครองราชย์ด้วยทศพิธราชธรรมทำให้เกิดความร่มเย็น จนพระชนมายุได้ ๑๒๐ พรรษา จึงเสด็จสวรรคต ไปเกิดเป็นท้าวสันดุสิตเทพบุตร ณ. สวรรค์ชั้นดุสิต

ธรรมทาน

            ธรรมทาน (อ่านว่า ทำมะทาน) แปลว่า การให้ธรรม, การให้ความดี เป็นทานอย่างหนึ่งใน ๒ อย่าง

            ธรรมทาน หมายถึงการให้ความรู้ ให้สติปัญญา ให้ข้อแนะนำทั้งทางธรรม และทางโลก ด้วยการสอน การเทศน์ การแนะนำ การเขียน การประกาศ เป็นต้น

            การทำให้คนอื่นได้ความรู้ ได้ความคิดเห็นที่ดีที่ถูกต้องเป็นสัมมาทิฐิ ชักนำให้คนอื่นมีความรู้สึกอยากเว้นชั่ว อยากประพฤติชอบ อยากประกอบจิตไว้ในคุณธรรม จัดเป็นธรรมทานทั้งสิ้น

            การให้อภัย ให้ปัญญา ให้ความยุติธรรม ให้ความรัก ให้ความอบอุ่น ให้ความเป็นกันเอง ให้กำลังใจ ให้สติ ให้คำปลอบใจ เป็นต้นอนุโลมเข้าเป็นธรรมทานได้

            ท่านว่า “การให้ธรรมทานชนะการให้ทั้งปวง” คือดีกว่าการให้วัตถุสิ่งของ หรืออามิสทาน

นิพันธกุศล

นิพันธกุศล (อ่านว่า นิพัดทะ-) แปลว่า กุศลที่ทำเป็นนิจ

นิพันธกุศล หมายถึง บุญ และความที่ทำเป็นประจำ ทำเป็นปรกติ เช่น การตักบาตร รักษาศีล เจริญภาวนา ทำบุญอุทิศให้ผู้ตาย ช่วยเหลือสังคม เป็นต้น กิจกรรมเหล่านี้ล้วนเป็นบุญบ้าง เป็นความดีบ้าง หากได้ทำเป็นปกติเรียกได้ว่าเป็น นิพันธกุศล ได้ทั้งสิ้น

            นิพันธกุศล ปกติใช้เรียกเกี่ยวกับการทำบุญที่ทำเป็นประจำทุกปีติดต่อกันมิได้ขาด โดยมีกำหนดแน่นอนตายตัวว่าวันนั้นวันนี้ เช่น การทำบุญวันตรุษสงกรานต์ การทำบุญให้อดีตเจ้าอาวาส งานพระราชพิธีวันปิยมหาราชเป็นต้น