เมื่อมหาวิทยาลัยไร้คำตอบและเต็มไปด้วยปัญหา (แบบไม่ชอบมาพากลอีกด้วย)

ฉันเยาว์ ฉันเขลา ฉันทึ่ง         ฉันจึงมาหาความหมาย

ฉันหวังเก็บอะไรไปมากมาย            สุดท้ายให้กระดาษฉันแผ่นเดียว

หลายท่านคงคุ้นเคยกับวรรคทองแห่งกวีอมตะ “เพลงเถื่อนแห่งสถาบัน” ของวิทยากร  เชียงกูล   นักเขียนสมัย 14 ตุลาฯ ที่ความหวังของคนทั้งชาติดำเนินไปด้วยแรงขับเคลื่อนของเหล่านักศึกษา ผู้ได้รับการยกย่องว่าเป็น “ปัญญาชน” และสถาบันการศึกษาก็เป็นดั่ง “เทวาลัย” แห่งการเรียนรู้   แต่ใครจะคิดว่าหลังจากนั้นมาอีก 30 ปี   มหาวิทยาลัยที่เคยเคียงข้างประชาชนกลับเปลี่ยนบทบาทของตัวเองเพียงเพื่อจะเป็น “World Class University”

ในที่นี้ไม่ได้ต่อต้านกระแสโลกาภิวัตน์ที่กระตุ้นให้มนุษย์แข่งขันกันในระบบเสรีนิยมใหม่ (ที่พยายามทำให้ทุกอย่างกลายเป็นสินค้า...รวมถึงการศึกษาด้วย) แต่การที่จะเป็นมหาวิทยาลัยระดับโลกที่ทอดทิ้งชุมชนที่เรียกร้องให้มีการตั้งมหาวิทยาลัยท้องถิ่นที่ภาคเหนือ  มอบพื้นที่ป่าไม้อันอุดมสมบูรณ์เชิงดอยสุเทพให้เป็นที่ตั้งตึกและอาคาร  มีงานวิจัยที่ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้และหาคำตอบแก่สังคมไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภูมิภาคแห่งนี้   เช่น งานวิจัยเรื่องชาวนาไทยที่บ้านกู่แดงที่ตอบโต้การอธิบายสังคมไทยว่าเป็นสังคมโครงสร้างหลวมจากนักวิชาการฝรั่ง   การวิจัยเรื่องเหมืองฝายที่ทำให้เข้าใจระบบการจัดการน้ำอันเป็นหัวใจของสังคมเกษตร   งานวิจัยความเชื่อเรื่อง “ผี” อันเป็นศาสนาดั้งเดิมของคนล้านนา   และอีกคณานับการศึกษาเพื่อเข้าใจสังคมและเป็นประโยชน์แก่ชุมชนภาคเหนือ   แต่หากประเมินเป็นราคาสำหรับขายให้เอกชนไปทำประโยชน์แล้ว   งานวิจัยเหล่านี้อาจดูไร้ค่า

30 ปีที่ผ่านมาสังคมไทยได้เปลี่ยนโครงสร้างทางสังคมจากสังคมเกษตรเป็นสังคมอุตสาหกรรม   ประกอบกับภาคการเกษตรถูกกดขี่เพื่อให้ต้นทุนในการผลิตในภาคอุตสาหกรรมมีต้นทุนต่ำ เช่น เป็นการกดราคาสินค้าทางดการเกษตรเพื่อให้ข้าวปลาอาหารราคาไม่แพง ค่าจ้างแรงงานจะไม่ต้องสูงมาก เพราะคนงานรู้สึกว่าค่าแรงของเขายังพอซื้อข้าวกินได้   เมื่อความเป็นอยู่ในชนบทลำบากยากเค้นจนต้องอพยพมาขายแรงงานในเมือง   ส่งผลให้คนหนุ่มสาวที่ศึกษาเล่าเรียนต้องอยู่ในเมืองตามไปด้วย   แม้การขยายโอกาสทางการศึกษาจะเพิ่มมากขึ้น  แต่โอกาสเหล่านั้นก็หาได้กระจายไปยังคนในส่วนต่าง ๆ ของสังคมอย่างเท่าเทียมกัน   เพราะโอกาสจะไปกระจุกตัวอยู่กับชนชั้นกลางและชนชั้นสูง (ที่มีปัญญาส่งลูกหลานไปกวดวิชาเพื่อเหยียบหัวคนอื่นเข้ามาเรียนในสนามสอบเข้ามหาวิทยาลัยให้ได้)  ทำให้เหล่านักศึกษาผู้อยู่ในกระแส “จบแล้วได้งานเป็นเจ้าคนนายคน” แหวกว่ายในทะเทอุดมศึกษาอย่างเคว้งคว้าง หาสารัตถะของการศึกษาไม่ได้ ชีวิตของพวกเขาบางส่วน หมดไปกับการเรียนอย่างไรให้ได้เกียรตินิยม หมดไปกับการใช้ชีวิตอย่างสนุกสนานหลังจากที่ปากกัดตีนถีบกว่าจะสอบเข้าได้   หมดไปกับการทำกิจกรรมเพื่อหวังว่าจะเป็นใบเบิกทางในการสมัครเข้าทำงาน   เพราะพวกเขาหมดหวังและยอมจำนนต่อโตรงสร้างอันแสนอยุติธรรมในสังคมที่พวกเขาเชื่อว่าไม่มีปัญญาจะไปต่อรองได้   ชีวิตแบบ “อภิสิทธิ์ชน” ของนักศึกษา  คณาจารย์ (ที่ได้เติบโตขึ้นมาจากนักศึกษาที่สิ้นหวังเหล่านี้) รวมถึงผู้บริหารมหาวิทยาลัย (ที่คิดว่าชาวบ้าน โง่ จน เจ็บ แล้วคิดว่าการพัฒนาคือความทันสมัยอย่างตะวันตกเท่านั้น)    กำแพงที่มองไม่เห็นที่ขั้นกลางระหว่างมหาวิทยาลัยและชุมชนซึ่งนับวันก็ยิ่งจะสูงขึ้นเรื่อย ๆ   

จนบางครั้งผู้เขียนก็คิดว่า 4 ปีในมหาวิทยาลัยจะโยนใส่ชักโครกแล้วกดน้ำราดไปเลยดีไหม   เพราะความจริงมหาวิทยาลัยไม่ได้ให้คำตอบอะไรกับสังคม (ที่คาดหวังว่ามหาวิทยาลัยจะมีปัญญาชี้ทางสว่างให้ได้เลย)

40 ปี แนวคิด ม.นอกระบบ กับความหมายที่เปลี่ยนไป

ช่วงที่ 1 (พ.ศ. 2507 - 2515) : ออกนอกระบบเพื่ออิสระทางวิชาการ

เป็นช่วงสมัยที่ระบบเผด็จการทหารครอบงำสังคมไทย   แม้แต่ในมหาวิทยาลัยก็ได้รับอิทธิพลไปด้วย   เช่น  ให้ทหารเป็นอธิการบดีตามหมาวิทยาลัยต่าง ๆ   ในช่วงนั้นการออกมาวิภาษวิจารณ์รัฐบาลหรือการแสดงความคิดเห็นถูกเซ็นเซอร์เพื่อรักษาผลประโยชน์ของกลุ่มคนบางกลุ่ม  ทำให้นักคิดในสถาบันอุดมศึกษาเสนอแนวคิดการออกนอกระบบราชการเพื่อเสรีภาพทางวิชาการ   เช่น ศ.ดร.ป๋วย อึ๊งภากรณ์   ศ.เสน่ห์ จามริก   ศ.ดร.สมศักดิ์ ชูโต   และ อ.ดร.กมล สมวิเชียร   เป็นแกนนำ

ช่วงที่ 2 (พ.ศ.2516 - 2538) : ออกนอกระบบเพื่อความคล่องตัวในการบริหารจัดการ

การบริหารจัดการแบบระบบราชการของทบวงมหาวิทยาลัยทำให้กิการของมหาลัยดำเนินไปอย่างล่าช้าเพราะมีรูปแบบการจัดการที่เป็นขั้นเป็นตอนซึ่งนักวิชาการบางส่วนมองการบริหารองค์กรเช่นนี้ไม่เหมาะสมกับองค์กรระดับอุดมศึกษาที่ต้องการความเป็นอิสระ และรวดเร็ว   จึงเกิดมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐแห่งแรกของประเทศไทยคือ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี   โดยการผลักดันของ ศ.ดร.วิจิตร ศรีสอ้าน ปลัดทบวงมหาวิทยาลัยในตอนนั้น   รัฐบาลโดยนายอานันท์ ปันยารชุน สนับสนุนให้มหาวิทยาลัยพัฒนาเป็มหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐ   ในปี 2534 สภามหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มีมติเห็นชอบในหลักการปรับเปลี่ยนสถานภาพ   จัดทำร่าง พ.ร.บ. มช. เสนอต่อสภานิติบัญญัติแห่งชาติ   แต่ร่างพระราชบัญญัติทั้ง 16 ฉบับตกไปเพราะสภานิติบัญญัติแห่งชาติสิ้นสุดลง   อย่างไรก็ตามมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ก็ให้มีโครงการในลักษณะองค์กรอิสระดำเนินการคู่ขนานกันไปเป็นองค์กรในกำกับมหาวิทยาลัย เช่น สำนักจัดการและอนุรักษ์พลังงาน   คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์   หอพักในกำกับ 1 (หอสีชมพู)

ช่วงที่ 3 (พ.ศ.2539 - 2549) : ออกนอกระบบเพื่อการแปรรูปการศึกษา

เมื่อเกิดวิกฤติเศรษฐกิจในช่วงปี 2539 -2540 ประเทศไทยต้องกูยืมเงินจากองค์กรทางการเงินข้ามชาติ   แต่องค์กรที่มีบทบาทต่อนโยบายของประเทศคือ ธนาคารการพัฒนาเอเชีย หรือ เอดีบี  ที่แทรกแซงกิจการสาธารณะของรัฐเพื่อลดต้นทุนทางการผลิต หรือ การแปรรูปรัฐวิสาหกิจต่าง ๆ  เช่น การไฟฟ้าฝ่ายผลิตฯ   การโทรคมนามคมฯ    นโยบายการให้กู้เงินของธนาคารเพื่อการพัฒนาเอเชีย และเงื่อนไขที่มาพร้อมกับเงินกู้ คือรูปแบบของทุนต่างชาติที่กำลังคืบคลานเข้ามายึดกุมระบบเศรษฐกิจ สังคม การเมือง และทรัพยากรของประเทศไทย โดยมีเป้าหมายสูงสุดอยู่การสร้างความมั่งคั่งและผลกำไรให้กับประเทศของตนเอง

ในขณะที่เอดีบีวิเคราะห์ว่างบประมาณสนับสนุนการวิจัยและพัฒนาในระดับมหาวิทยาลัยยังมีน้อยและไม่เพียงพอ แต่เอดีบีกลับไม่ได้กำหนด เงื่อนไขให้รัฐบาล ไทยเพิ่มงบด้านนี้ ซึ่งเป็นสิ่งที่จำเป็นต่อการพัฒนาของไทยในระยะยาว และหากจะกำหนดก็คงจะสวนทาง กับนโยบายให้รัฐลดภาระ ด้านงบประมาณ รวมทั้งการเสนอให้มหาวิทยาลัยต้องออกนอกระบบ ซึ่งนั่นย่อมหมายความว่า มหาวิทยาลัยที่ออกนอกระบบต้องหาทุนมา เพิ่มสำหรับ การวิจัยและพัฒนาเอง   ในขณะเดียวกันพิจารณาทบทวนขนาดและอัตรากำลังคนให้บุคลากรแค่ละคนมีภาระงานรับผิดชอบมากขึ้นและลดการรับบุคลากรที่เป็นข้าราชการลงหรือรับในตำแหน่งพนักงามหาวิทยาลัย   ตลอดจนสร้างกรอบในการบริหารบุคคลใหม่ ในสมัยรัฐบาลทักษิณ  ชินวัตร(2544) สนับสนุนให้ทุกมหาวิทยาลัยเป็นระบบบริหารเป็นมหาวิทยาลัยในกำกับของรัฐแล้วเสนอเข้าไปในสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา   แต่วุฒิสภาก็ยุติบทบาทลงเนื่องมาจากการรัฐประหาร 19 กันยายน 2549

ช่วงที่ 4 (พ.ศ.2549 - ปัจจุบัน) : มหาวิทยาลัยออกนอกระบบเพื่ออะไร

หลังจากที่เกิดการรัฐประหารแล้วคณะมนตรีความมั่นคงแห่งชาติ หรือ ค.ม.ช. เข้ามาเป็นคณะรัฐมนตรี   ศ.ดร.วิจิตร ศรีสอ้าน รัฐมนตรีกระทรวงศึกษาธิการก็ผลักดันให้เกิดการออกนอกระบบขึ้นในมหาวิทยาลัยต่าง ๆ อีกครั้ง   สภามหาวิทยาลัยมีมติให้นำร่าง พรบ.มช.ฉบับที่สำนักคณะกรรมการกฤษฎีกา ตรวจพิจารณาแล้วเสนอต่อรัฐบาล   มหาวิทยาลัยที่ออกนอกระบบไปในตอนนั้นได้แก่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (แต่ยื่นฎีกาขอให้ระงับการลงพระปรมาภิทัย) มหาวิทยาลับบูรภา   มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าพระนครเหนือ   แต่ด้วยกระแสการต่อต้านจากสถาบันการศึกษาและสังคมทำให้ ศ.ดร.วิจิตร  นำ พ.ร.บ.ของมหาวิทยาลัยต่าง ๆ ที่ต้องการออกนอกระบบกลับไปถามความสมัครใจของคนในมหาวิทยาลัยเสียก่อนที่จะเสนอกฎหมายเข้าสู่สภานิติบัญญัติแห่งชาติ