พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศล ถวายผ้าพระกฐิน เป็นประเพณีของไทย ที่เป็นเมืองพุทธ หลังจากผ่านพ้นช่วง "เข้าพรรษา" เหล่าอุบาสก-อุบาสิกา  ก็ถึงเวลาจอง "กฐิน" ไปทอดยังวัดต่างๆที่เป็นวัด "ราษฎร์" ส่วนวัด "หลวง" ซึ่งจะแบ่งเป็นตรี โท เอก ตามขนาดที่มีพระสงฆ์จำพรรษาอยู่ และตามลักษณะความสำคัญ เป็นหน้าที่ของกระทรวง ทบวง กรมต่างๆ จะเป็นเจ้าภาพ ส่วนใหญ่ก็จะขอพระราชทานกฐินไปทอดยังวัดต่างๆ

พระอารามหลวงชั้นเอก ดูได้จากการมีพระบรมสารีริกธาตุประดิษฐานอยู่ หรือไม่ก็มี "พระมหาเจดีย์" เป็นลักษณะของวัดคู่บ้านคู่เมือง "วัดหลวง" เหล่านี้ จะมีสร้อยต่อจากชื่อวัด เช่น วรวิหาร ราชวรวิหาร แต่ส่วนใหญ่พระอารามหลวงชั้นเอก พระมหากษัตริย์จะโปรดเกล่าฯ ให้ผู้แทนพระองค์ ไปถวายผ้าพระกฐินแทน

ปีนี้ วัดอรุณราชวราราม ราชวรมหาวิหาร (อันนี้แหละที่เป็นสร้อยท้าย ..อันนี้แปลว่าเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก พิเศษ) ซึ่งตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ได้รับพระราชทาน ผ้าพระกฐิน ประกอบกับปีนี้เป็นปีมหามงคล มีพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา เป็นพระราชประเพณีของในหลวงองค์ปัจจุบัน ที่ทรงโปรดฯ ให้ "จัดกระบวนพยุหยาตราชลมารค" ในพระราชพิธีทรงบำเพ็จพระราชกุศล ถวายผ้าพระกฐิน จึงไม่ใช่พิธีที่เราเคยได้เห็นกันมาในช่วงการประชุมสุดยอดผู้นำ "เอเปค" หรือในพระราชพิธีฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี เนื่องจาก "ในหลวง" ทรงโปรดฯให้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ เป็นผู้แทนพระองค์ เสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราชลมารค

"เรือพระราชพิธี" เกิดขึ้นครั้งแรกเมื่อไหร่ไม่ปรากฎ แต่มีหลักฐานกล่าวถึง กระบวนการพยุหยาตราชลมารค ในพระราชพิธีลอยพระประทีป พระราชพิธีจองเปรียญ มาตั้งแต่กรุงสุโขทัย

แต่ที่มีหลักฐานในพระราชพงศวดาร มาปรากฏสมัยอยุธยา ซึ่งระบุถึง "เรือพระที่นั่ง" มาตั้งแต่ "พระบรมไตรโลกนาถ" เป็นครั้งแรก พ.ศ.๑๙๐๐ ซึ่งทรงให้ตรากฎมณเฑียรบาล เกี่ยวกับพระราชพิธี "อาสยุธพิธี" คือการแข่งเรือเสี่ยงทาย โดยใช้เรือพระที่นั่งสมรรถไชย และเรือพระที่นั่งไกรสรมุข  "ถ้าปีไหนเรือพระที่นั่งสมรรถไชยแพ้ ปีนั้นข้าวจะเหลือ เกลือจะอิ่ม ปวงประชาสุขเกษม หากปีไหนเรือพระที่นั่งสมรรถไชยชนะ จะเกิดยุคเข็ญ"  ต่อมาเวลาแข่งฝีพายพระที่นั่งสมรรถไชย จึงออมฝีมือให้เรือพระที่นั่งไกรสรมุข

สมัย "พระชัยราชา" ทรงเสด็จไปตรีเมืองเชียรไกร เชียงกราน คืนจากพม่า ใน พ.ศ.๒๐๘๑ โดยเสด็จไปด้วยเรืออ้อมแก้วแสนเมืองมา และเรือไกรแก้ว

หลังจากนั้นมีปรากฏเหตุการที่ ขุนพิเรนทรเทพ นำเรือพระที่นั่งไชยสุวรรณหงส์ มาอัญเชิญ "พระเฑียรราชา" ซึ่งทรงผนวชอยู่ที่วัดราชประดิษฐ ขึ้นเสวยราชสมบัติเป็น "พระมหาจักรพรรดิ" หลังปราบกบฏ "ท้าวศรีสุดาจันทร์-ขุนวรวงศาธิราช"

หลังจากเสด็จเถลิงถวัลย์ราชสมบัติแล้ว "พระมหาจักรพรรดิ" ทรงโปรดให้ดัดแปลง เรือแซ (คือเรือที่ใช้ลำเลียงทั่วไป) ให้เป็น เรือไชย และเรือศรีษะสัตว์ หรือเรือรูปสัตว์ (เรือทั้งสองชนิด เป็นเรือไว้ลำเลียงพลรบ ยุทโธปกรณ์ คล้ายๆกัน แต่แตกต่างกันตรงที่เรือไชย โขน หรือหัวเรือ ไม่แกะสลักเป็นรูปสัตว์)

(เรือลำดำที่อยู่ใกล้สุด คือเรือแซง ที่ดัดแปลงจากเรือแซ  ในรูปเรือแซง ๗)

(เรือรูปสัตว์ หรือเรือศรีษะสัตว์ ที่เห็นในรูปเรือสุครีพครองเมือง)

สมัยต่อมาเริ่มสร้าง "เรือพระที่นั่ง" เป็นเรื่องเป็นราวมากขึ้น โดยปรากฏว่า "สมเด็จพระนารายณ์" โปรดให้สร้างเรือพระที่นั่งขึ้น ดังนี้

เรือพระที่นั่งอลงกตนาวา  เรือพระที่นั่งศรีสมรรถไชย เรือพระที่นั่งพระครุฑพาหะ เรือพระที่นั่งชลวิมานกาญจนบวรนาวา เรือพระที่นั่งนพรัตนพิมานกาญจนอลงกตมหานาวาเอกชัย เรือพระที่นั่งจิตรพิมานกาญจนมณีศรีสมรรถชัย เรือพระที่นั่งศรีสุพรรณหงส์

รวมทั้วยังโปรดให้สร้างเรือในกระบวน คือ เรือดั้ง เรือกัน เรือชัย เรือรูปสัตว์ และเรือขนาน เพิ่มเติมขึ้นอีก

จริงๆแล้ว ไทยเรามีเรือรบที่ใช้ในแม่น้ำ หรือเรือรบทางทะเลมานานแล้ว แต่เรือรบในลำน้ำมีความสำคัญมากกว่า หากมีพระราชสงครามก็จะยกขบวนพยุหยาตราทั้งทางน้ำ และทางบก เพื่อต่อสู้กับราชศัตรู จนมีการเรียก "เจ้ากรมอาสาหกเหล่าฝ่ายซ้าย หรือออกญาสีหราชเดชะชัย อภัยพิริยปรากรมพาหุ" ว่า "ออกญาท้ายน้ำ" เนื่องจากต้องตั้งกองระวังเหตุ เวลาถอยทัพกลับทางน้ำ เพื่อไม่ให้ศัตรูตีโต้กลับได้

เมื่อว่างเว้นศึกสงคราม ก็จะมีการฝึกซ้อมกระบวนเรือ เพื่อใช้ในพระราชพิธีต่างๆ ซึ่งถือเป็นพระราโชบายของกษัตริย์ไทย เพื่อฝึกซ้อมกระบวน "ยุทธ" และสมรรถภาพในการราบของฝีพาย และเพื่อเป็นการบำรุงขวัญราษฎร

สมัยสมเด็จพระนเรศวร ปรากฏในพงศาวดารว่า ทรงเสด็จลงเรือพระที่นั่งเลียบพระนคร เพื่อตรวจตราความสงบของบ้านเมือง ป้องกันอริราชศัตรู ร่วมกับสมเด็จพระเอกาทศรถอยู่เนืองๆ และยังเกิดเหตุขุนนางเขมร พระยาจีนจันตุเป็นขบถ จึงทรงยกทัพเรือไปปราบ ถึงกับได้ทรงพระแสงปืนยิงสู้ข้าศึก กระสุนปืนข้าศึกถูกรางพระแสงปืน แต่หาถูกพระองค์ไม่ ถือเป็นครั้งแรกที่มียุทธนาวีในรัชสมัยของพระองค์

ราชพงศาวดาร ยังได้บันทึกถึงเหตุการณ์เสด็จไปตีเมืองเมาะตะมะโดยชลมารค ซึ่งครั้งนั้นใช้เรือพระที่นั่งศรีสุพรรณหงส์ ประดิษฐานพระพุทธปฏิมากรนพคุณ และบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ นำกระบวนทัพออกไปก่อน เพื่อความเป็นสิริมงคล

 สมัยพระเจ้าทรงธรรม พ.ศ.๒๑๔๙ เสด็จพระราชดำเนินจากกรุงศรีอยุธยา ขึ้นไปทอดพระเนตรรอยพระพุทธบาท แล้วเสด็จกลับทางชลมารค ฝีพายเรือพระที่นั่งได้นำเอา "กิ่งดอกเลา" มาปักไว้ท้ายเรือ ทรงทอดพระเนตรเห็น ตรัสชมว่างามดี ครั้นเสด็จกลับถึงกรุงศรีอยุธยา จึงทรงให้แปลงท้ายเรือไชย ให้เป็นลักษณะเหมือนกิ่งดอกเลา จึงมีการเรียกเรือพระที่นั่งชั้นสูงสุดว่า "เรือพระที่นั่งกิ่งดอกเลา" และต่อมาก็เรียกว่า "เรือพระที่นั่งกิ่ง" มาจนถึงบัดนี้ โดยเหตุการณ์ครั้งนั้นถือเป็นครั้งแรก ที่ถวายผ้าพระกฐิน เสด็จโดยกระบวนพยุหยาตราชลมารค

แผ่นดินพระเจ้าเสือ ปรากฏชื่อเรือ "พระที่นั่งเอกชัย" เป็นครั้งแรก ซึ่งเดิม "เรือไชย" เป็นเรือที่ให้ข้าราชการนั่งในริ้วขบวน โดยเมื่อดัดแปลงเป็นเรือพระที่นั่งเอกชัยแล้ว มีโขนเรือ (หัวเรือ) สูง เมื่อคราวเสด็จประพาสเพื่อทรงเบ็ด ณ ปากน้ำ เมืองสาครบุรี ในพ.ศ. ๒๒๔๗ ผ่านทางคลองโคกขาม ซึ่งมีความคดเคี้ยว พันท้ายนรสิงห์คัดไม่ทัน โขนเรือโดนกิ่งไม้หักลง พันท้ายนรสิงห์ขอพระราชทานอาญาโทษประหาร แม้จะเป็นพระสหาย แต่ไม่ขอเป็นเยี่ยงอย่างแก่ผู้จะมาทำราชการต่อไป

(ลักษณะของโขนเรือของเรือเอกชัยที่มีลักษณะสูง ในรูปเรือเอกชัยหลาวทอง)

สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงโปรดให้ชำระตำรับกระบวนพยุหยาตราชลมารค ทั้งทางสถลมารค (ทางบก) และทางชลมารคใหม่เป็น 5 กระบวน เรียกชื่อว่า "กระบวนพยุหยาตราเพชรพวง" ใช้เรือพระที่นั่ง และเรือในกระบวนมากกว่า 100 ลำ สมัยพระนารายณ์นี้เอง ที่เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ ไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ (เจ้าฟ้ากุ้ง) ได้ทรงแต่งบทเห่เรือ ซึ่งเป็นแบบเรียนสำหรับนักเรียน-นักศึกษามาจนถึงปัจจุบัน

รัชกาล "พระเพทราชา" ปรากฏชื่อเรือพระที่นั่งใหม่ ๒ ลำ คือเรือพระที่นั่งไกรสรมุขพิมาน และเรือพระที่นั่งบัลลังก์ม่านทอง