ตอก(โตก):หัตถกรรมเครื่องเขินเขมรมีมากว่า300ปีกำลังจะสูญหาย

         เรื่องราวที่จะนำเสนอต่อไปนี้เป็นหัตถกรรมของพี่น้องชาวไทยเชื้อสายเขมรในเขตอีสานใต้ของประเทศไทยซึ่งเป็นหัตกรรมที่กำลังจะสูญหายและเลื่อนลางไปจากวิถีชุมชนคนอีสานใต้เพราะขาดการเหลียวแลจากอนุชนรุ่นหลังผู้ที่จะมาสืบนอกจากนั้นยังมีปัจจัยในหลายด้านที่กำลังจะส่งผลให้หัตกรรมดังกล่าวในอีกไม่นานต้องจบฉากวิถีแห่งหัตถกรรมการทำ "ตอก(โตก)"ลงอย่างสิ้นเชิงคงเหลือแค่ความทรงจำ

                       คุณตาวัยสูงอายุนั่งขมักเขม้นกับงานหัตถกรรมการทำโตก

         " ตอก"  นั้นเป็นภาษาเขมร  หรือที่คนไทยเข้าใจว่า   "โตก" มีลักษณะคล้ายพาน  คนไทยเชื้อสายเขมรในเขตอีสานใต้ของไทยนิยมใช้ภาชนะดังกล่าวเฉพาะในพิธีกรรมการละเล่นเข้าทรงอย่างหนึ่งในการรักษาโรคหรือบนบานศาลกล่าวที่เรียกว่า " ปัญโจลมม็วด(เข้าทรงเเม่มดเขมร)"  ซึ่งผู้ที่เข้าทรงทุกคนต้องมีภาชนะดังกล่าวประจำตัวทุกคน  ซึ่งปรากฏการทำภาชนะดังกล่าวมาน่าจะพร้อมกับพิธีการละเล่นดังกล่าว  และจากหลักฐาน  จากคำบอกเล่า  มีพานขนาดใหญ่ที่มีเทคนิคการทำเช่นเดียวกับการทำ ตอก(โตก) ที่ชาวเขมรเรี่ยกว่า "ซะโปก" ซึ่งมีลักษณะเหมือน ขันโตกใส่สำรับอาหารทางภาค

 "ซะโปก"  หรือ  ขันโตก  แบบเขมรที่ขดทำจากหวายแล้วลงรัก  ที่เหลือเพียงไม่กี่ชิ้นอายุกว่า 300  ปี

                                            ส่วนล่างและเชิงซะโปกแบบเขมร

เหนือ แต่ของคนไทยเขมรใช้ในการ ตั้งเครื่องบัตพลีบูชาในพิธีกรรมการปัญโจลมม็วด ซึ่งปรากฎภาชนะดังกล่าวนี้ในบ้านหัวเสือ ตำบลหัวเสือ  อำเภอขุขันธ์  จังหวัดศรีสะเกษ ซึ่งอยู่ในสภาพการใช้งานมาแล้วตกทอดมาถึง 5 ชั่วอายุคนแต่ ซะโปก  ดังกล่าวยังคงสภาพคงทนเเข็งแรงดีมากๆ   ซึ่งยังไม่เคยผ่านการซ่อมแซมใดๆเลยและน่าจะเป็นภาชนะที่เหลือเพียงชิ้นเดียวในเขตอีสานใต้  ซึ่งกำหนดอายุแล้วลูกหลานที่เป็นเจ้าของบอกว่า น่าจะมีอายุไม่ต่ำกว่า  300  ปี 

ตอกมะลู(เชี่ยนหมาก)แบบเขมรของรุ่นเก่าและได้ทำการซ่อมใหม่อย่างสวยเอี่ยมอายุกว่า  100  ปี

       ส่วนอีกชิ้นเป็นลักษณะเทคนิคการทำเช่นเดียวกับ  ตอก(โตก) แต่มีขนาดใหญ่กว่าเล็กน้อยปากตอกและเชิงตอกมีการหักมุมเป็นเหลี่ยม ชิ้นดังกล่าวนี้เป็นของยายผมเอง  ซึ่งผมเกิดมาก็เห็นจนกระทั่งยายเสียชีวิตอายุได้ 104 ปี ตอก ใบนี้คุณยายใช้เป็นเชี่ยนหมากพลูประจำบ้าน สภาพตอกใบนี้ ถือว่าอยู่ในสภาพดีในสมัยเมื่อที่เชิงตอกนั้น คับคล้ายคับคลาว่ามีการสลักเป็นรูปหัวสิงห์หรือไม่ก็ราหูซึ่งดูไม่ชัดเพราะมีการเคลื่อบยางรักหนามากสีที่เห็นทาตอนนั้นมีแค่สีแดงมีแตกหักเป็นบางส่วน  จนกระทั่งมีการส่งให้ช่างทำตอกที่เหลืออยู่คนปัจจุบันซ่อมจนเห็นหน้าตาเค้าตอกออกมาในโฉมที่ใหม่เอี่ยมบวกกับการลงสีสันที่สะดุดตาแทนการใช้สีจากธรรมชาติที่หายากลงทุกที  ซึ่งของชิ้นนี้ผมเองสามารถระบุได้เลยว่าอายุไม่ตำกว่า100 ปี   

                         ตอก(โตก)เปลือยรอขั้นตอนการเคลือบขี้เถ้าปิดช่องว่าง

            และตอก(โตก)ดังต่อไปนี้เป็นหัถกรรมที่มีการทำมากว่า 300 ปี ที่ชุมชนบ้านหัวเสือ  อำภอขุขันธ์   จังหวัดศรีสะเกษ  เป็นหัถกรรมที่มียุ่งยากสับซ้อนสมัยผมยังเล็กพอจำความได้ผมเห็นตาผมและญาติๆเพื่อนๆรุ่นตาผมทำซึ่งผมเองสามารถอธิบายและเล่าถึงความยากลำบากกว่าจะได้ ตอก มาสักชิ้น  ซึ่งถ้าเทียบกับการทำเครื่องเขินทางภาคเหนือแล้วก็น่าจะมีเทคนิคเช่นเดียวกัน   ซึ่งขั้นตอนการทำแบบดั้งเดิมจริงๆที่ผมเคยเห็นมามีรายละเอียดดังต่อไปนี้

           สมัย 15  กว่าปี แถบถิ่นแถวนั้นยังคงมีป่ารกตามแนวเส้นทางเกวียนต้นไม้ที่ใช้ทำตอกมีขึ้นอยู่ประปราย  ซึ่งเป็นไม้เถาว์ไส้ตันเขมรเรี่ยกว่า  "เวือรตะเล็มแป "อันเป็นไม้หลักที่ใช้ทำตัวและเชิงตอก ส่วนขอบปากและเชิงตอกนั้นใข้ไม้ข่อยเขมรเรี่ยกว่า "เดิมสนาย" ส่วนเอวตอกที่เชื่อมต่อระหว่างตัวและเชิงใช้ก้านใบตาล(เทียงตะโนด)และเปลือกต้นนุ่น(สมอกเดิมกวร) ตระเวนเดินออกป่าหาตัดมาตุนไว้ หลังจากได้ไม้ไม้ทุกชิ้นที่หามาได้จะต้องนำมาผ่าและเหลาหยาบๆขดกันไว้เป็นวงนำไปตากแดดให้เเห้งประมาณ2-3สัปดาห์จานั้นก็เริ่มจากการเหลาขดวงต้นข่อยที่ตากแดดเป็นรูปวงกลมสองชิ้นขนาดต่าง

   เถาว์ไส้ตันเขมรเรี่ยกว่า  "เวือรตะเล็มแป "และไม้ข่อยเขมรเรี่ยกว่า "เดิมสนาย"

                   การขดขึ้นรูป                                     การลงสลักไม้ไผ่                      

                             การลงสลักไม้ไผ่ส่วนเชิงตอก(โตก)

กันทำเชิงและตัวตอกจากนั้นก้นำไม้ไส้ตันที่จากแดดมาขดลงในวงที่ทำไว้ให้เลื่อมกันขึ้นรูปจนได้ที่แล้วใช้การไขรูตอกสลักไม้ไผ่ลงไปกันการลงของขดไม้จากนั้นจึงเหลาเกลาแต่งให้ได้รูปและเรีบบอีกที  เมื่อทำตัวตอกและเชิงตอกเสร็จตามด้วยการใส่เอวเชื่อมตัวและเชิงเข้าด้วยกันด้วยเปลือกนุ่นหรือก้านตาลที่ขดเป็นวงแล้วเจาะรูตอกสลักยึดติดกันถือเป็นการสิ้นสุดขั้นตอนขึ้นรูป

   การเจาะรูส่วนเอวเพื่อเชื่อมต่อตัวตอกและเชิงตอกโดยใช้เครื่องมือแบบโบราณ

การเจาะรูปลงสลักแบบโบราณและเอวตอกที่ใช้ก้านตาลรอการต่อเข้าด้วยกันกับเชิงตอก

ตัวตอกและเชิงตอกกองช้อนกันรอขั้นตอนการต่อเข้าด้วยกันและการใช้เครื่องเจาะลงสลักแบบสมัยใหม่มาใช้ร่วม

 ขั้นตอนการเหลาเกลาให้เรียบได้รูป                   ตรวจสอบความเรียบร้อบ

      ตอกที่เสร็จสิ้นจากขั้นตอนแรกๆรอการเข้าสู่ขั้นตอนการเคลือบปิดรูช่องว่าง

               ตอกเข้าสู่กระบวนการเคลือบเงาโดยใช้สีสังเคราะห์ในยุคที่ทันสมัยขึ้น

               ขั้นตอนการเคลือบขี้เถ้าปิดรูช่องว่างก่อนเข้าสู่การเคลือบเงา

          ขั้นตอนต่อไปเป็นการตกเเต่งเคลือบ   โดยจะมีการเตรียม  นำตอกที่ได้ไปรนไฟให้เศษขุ่ยไม้ที่เหลาไม่เกลี้ยงไหม้หลุดออกไป(สมัยก่อนกระดาษทรายหายากราคาแพงจึงใช้วิธีนี้)จากนั้นจึงเริ่มการรนดำหรือรมดำด้วยเปลวไฟจากยางต้นยางนา(เดิมตราด) ที่ให้เขม่าติดดำดีจนทั่ว จึงตามด้วยการปิดรูเคลือบช่องว่างระว่างขดไม้ให้เรียบโดยใช้ ขี้เถ้าที่เผาจากใบกล้วยแห้งผสมกับยางนาพอเหนียวเคลือบปิดช่องว่างน้อยใหญ่ให้ทั่วนำไปตากแดดให้เเห้งแล้วนำมาถูด้วยเศษผ้าให้เรียบแล้วรมดำอีกทีจากนั้นจึงตามด้วยการเคลือบเงาทับด้วยน้ำยางนา(เดิมตราด) ให้เกิดความเงางามนำไปตากแดดให้แห้ง(สมัยโบราณก่อนนี้จะใช้ยางจากต้นรัก(เดิมมะเรี๊ยะ)ซึ่งน้ำยางที่ได้จะมีความคงทนอยู่ได้นานเป็นร้อยปีแต่เพราะสมัยหลังๆต้นรัก(เดิมมะเรี๊ยะ)หายากและยางของต้นรัก(เดิมมะเรี๊ยะ)มีพิษโดนผิวหนังจะเป็นผื่นบวมแดงทั้งตัวปวดแสบปวดร้อนซึ่งมันไม่คุ้มและเสี่ยงชีวิตจึงหันมาใช้น้ำยางจากยางนา(เดิมตราด)  แต่น้ำยางนา(เดิมตราด) ก็ได้มาไม่ง่ายต้องตระเวณเจาะที่โคนตอต้นยางนานับร้อยต้นแล้วเผาปิดรูที่เจาะทิ้งไว้2-3 สัปดาห์แล้วจึงกลับมาตักเอาน้ำยางไปเก็บไว้ให้ตกตะกอนเป็นน้ำยางใส่ๆจึงเคลื่อบได้)

        หลังจากนั้นเมื่อเคลื่อบด้วยวิธีดังกล่าวเรียบร้อยแล้วขั้นตอนต่อไปเป็นการตกแต่งวาดลายประดับในส่วนที่เป็นขอบปากตอกด้านนอกด้วยลายที่มีลักษณะคล้ายดอกระจำยามเป็นสี่เหลี่ยมเปียกปูนทั่วขอบปากตอกด้านนอกแล้วขีดในกรอบดังกล่าว กลีบส้มโอ สี่ด้าน   จากนั้น  วาดลายที่เชิงตอกเป็นแนวเส้นตรงลดหลั่นกันเว้นห่างเพื่อลงสีอื่น   จากนั้นจึงทาขอบปากตอกด้วยสีแดง  และ  ข้างในตัวพื้นตอกเป็นลายดอกไม้หลังจากนั้นจึงเพิ่มสีเหลืองเข้าไปแล้วนำไปตากเป็นอันเสร็จกระบวนการทำ ตอกเขมร ในเขตอีสานใต้ (สมัยโบราณการลงลายมีแค่สีแดงเพียงสีเดียว)

        หัตถกรรมการทำ" ตอก(โตก) " หรือบอกได้เลยว่าเป็นการทำเครื่องเขินตามแบบอย่างของชาวไทยเชื้อสายเขมรในเขตอีสานใต้ที่ในปัจจุบันกำลังจะสูญหายตายจากไปกับสังคมคนอีสานใต้   ทั้งนี้เนื่องมาจากปัจจัยทางด้านการละเล่นปัญโจลมม็วด(การเข้าทรงแม่มด)เมื่อหายลงไม่มีใครสืบทอดอุปการณ์ในการเข้าทรงก็คงต้องชะงักลงด้วย วัสดุวัตถุดิบหายากขึ้น  และปัจจัยอื่นๆที่ยังไม่เข้ามาเกี่ยวข้องและเกี่ยวข้องการทำหัตกรรมดังกล่าวอาจต้องเหลือเเค่ความทรงจำในวิถีแห่งสังคม  

    เกร็ดเล็กๆน้อยๆ

        " ตอก  หรือ โตก "    คนเขมรใช้  ใน   2  กรณี

              1 .  ใช้ทำเป็นเชี่ยนหมากเขมรเรี่ยกว่า " ตอกมะลู"ประจำบ้านทุกบ้านต้องมีตอกนี้จะมีขนาดใหญ่กว่าตอกเข้าทรงแม่มด(ตอกมม็วต)

               2.  ใช้ทำเป็นตอกเข้าทรงแม่มด(ตอกมม็วต)

         "  ซะโปก  หรือ  ขันโตก "  คนไทยเขมรใช้ในการ ตั้งเครื่องบัตพลีบูชาในพิธีกรรมการปัญโจลมม็วด