บายเซร็ย(บายศรี)   เป(กระทง) จวมกรูกำเนิด(กระทงครูกำเนิด) และเครื่องบัตรพลีบูชาในพิธีกรรมเขมร

         ต้องขอโทษพี่น้องเพื่อนพ้องชาวบล็อคทุกคน   ที่สนใจติดตามเรื่องราวของบล็อคบรรณาลัย   ซึ่งพักหลังผมเองห่างหายจากการอัพบล็อคไปนาน   ถึงอย่างไรก็คงไม่หายไปจากการนำเสนอเรื่องราวในวัฒนธรรมชาวไทยเชื้อสายเขมร   แต่อาจจะมีการอัพบล็อคไม่ถี่เท่าครั้งที่ผ่านๆมา   ต้องขอเรียนให้ท่านที่ติดตามเรื่องราวของบล็อคบรรณาลัยเพื่อทราบทั่วกันด้วยประการฉนี้   

          ครับ  .....   ขอเข้าเรื่องเลยนะครับ   ในครั้งนี้ขอนำเสนอในเรื่องราวในหัวข้อดังกล่าวข้างต้นเพื่อให้เข้าใจถึงการใช้เครื่องบูชาในพิธีกรรมเขมร   ซึ่งเครื่องบูชาดังกล่าวมีมากหมายและจำแนกตามพิธีกรรมออกดังต่อไปนี้

          บายเซร็ย  เป็นภาษาเขมร  บาย แปลว่า  ข้าว   เซร็ย  แปลว่า  ผู้หญิง   บายเซร็ย  หมายถึง  ข้าวมงคลที่เกิดจากการประดิฐประดอยของผู้หญิงเพื่อเตรียมในงานมงคล       บายเซร็ยในพิธีกรรมเขมร  นั้นสามารถจำแนกออกเป็น  3  อย่าง  คือ

  บายเซร็ย(บายศรี)ในงานแต่งานของชาวไทยเชื้อสายเขมรที่ปัจจุบันนิยมหันมาทำเป็นบายศรีพานสามชั้นแทนบายเซร็ยเดิม(บายศรีต้น)ที่เคยมีมาเมื่อครั้งสมัยโบราณ

ที่มา : http://www.oknation.net/blog/yongyoot/2007/08/04/entry-1

          อย่างที่  1.  บายเซร็ยเดิม (บายศรีต้น) ทำจากต้นกล้วยสูงตั้งแต่ระดับหัวคนหรือเลยหัวคนขึ้นไปทั้งนี้ขึ้นอยู่ว่าจะใช้ในพิธีกรรมใด  ส่วนใหญ่แล้วจะใช้ในพิธีกรรมงานมงคล  เช่น 

         งานขึ้นบ้านใหม่จะทำเป็น 9 ชั้นแล้วคลุมด้วยผ้าไหมทั้งต้นซึ่งจะใช้เพียงต้นเดียววางกลางเสาบ้านเป็นบายศรีประธาน   

          ส่วนบายเซร็ยเดิม ขนาด5ชั้นแต่ละชั้นจวางหาหารคาวหวานผลไม้ปักธูปเทียนรวงข้าวตอกและใบโพธิ์หรือใบพลู  นิยมใช้ประดับทิศในประรำพิธีทั้งเเปดทิศในงานพิธีกรรมการไหว้ครู ซึ่งเรี่ยกบายเซร็ยนี้อีกอย่างว่า  บายเซร็ยเดิมปรำเบ็ยตึ๊(บายศรีต้นแปดทิศ)    

          หรือในงานอวมงคลก็ยังใช้เช่นงานศพ  จะมีบายเซร็ยเดิมโดยทำจากต้นกล้วยสูงเท่าระดับคอคนปักด้วยไม้ใผ่ทำเป็นชั้นเดียวหรือ3ชั้นส่วนยอดปักธูปใบโพธิ์เทียน ต้นหญ้าคา ซึ่งจะทำทั้งหมดสี่ต้นบูชาบริเวณโคนเสาธงเวลายกธง ในงานศพเขมร

         นอกจากนั้นงานบวชและงานเเต่งงานก็ยังใช้บายเซร็ยแบบนี้โดยจะทำเป็น9ชั้น จะมีการเพิ่มการปักด้ายผู้ข้อมือ(เมาะจองได)เพิ่มขึ้นมาเป็นส่วนประกอบเพื่อใช้ในการผูกข้อมือเรี่ยกขวัญ(เอาปลึงจองได)ซึ่จะทำเพียงต้นเดียว  แต่ปัจจุบันไม่ค่อยจะใช้กันแต่จะหันมาทำเป็นบายเซร็ยเถี๊ยะ(บายศรีถาด)หรือบายศรีพานสามชั้นอย่างไทยซึ่งจะทำหนึ่งคู่วางเป้นประธานกลางปะรำพิธี

          อย่างที่   2 .บายเซร็ยเถี๊ยะ (บายศรีถาด) จะทำด้วยกาบกล้วยม้วนเป็นวงซ้อนกันตั้งแต่  3  ชั้น   5 ชั้น   7  ชั้นแล้วประดับด้วยการทำกรวยเย็บติดแต่ละทิศทุกชั้นและวางอาหารคาวหวานแต่ละชั้นและปักรวงข้าวตอก  ชั้นบนสุดทำเป็นกระโจมยอดกระดจมปักดอกไม้  และธูป   บายศรีแบบนี้ใจใช้เป็นบายศรีประธานภายในงาน  เช่น  งานศพการถวายข้าวพระพุทธของเขมรต้องมีบายศรีชนิดนี้อยู่ด้วยสองคู่    ปัจจุบันไม่ค่อยเห็นบายเซร็ยชนิดดังกล่าวนี้

          อย่างที่   3. บายเซร็ยจาน(บายศรีปากชาม )จะทำด้วยใบตองเย็บเป็นรูปทรงทำเป็นชั้นตกแต่งด้วยดอกไม้ปักธูปและเทียน  นิยมทำเป็นคู่   ใช้บูชาสิ่งศักสิทธิ์ต่างๆซึ่งจะมีขนาดเล้กกว่าบายเซร็ยเถี๊ยะ

บายเซร็ย  ดังกล่าวนี้ในวัฒนธรรมเขมรนี้   จะใช้บูชาสิ่งศักสิทธิ์ชั้นสูงตามคติพราหมณ์  ที่มีมาแต่โบราณ

         เป  เป็นภาษา  แปลว่า   กระทงสังเวย   ส่วนใหญ่แล้วทำมาจากกาบต้นกล้วยและก้านกล้าวย มี3 แบบ  ใช้ในงานพิธีกรรมสำคัญต่างๆ เพื่อเซ่นสังเวยผีเพื่อบอกกล่าวให้การประกอบหรือกระทำพิธีการนั้นๆลุล่วงไปด้วยดี   เป  บางแบบมีใช้เฉพาะงานเท่านั้น   ซึ่งสามารถจำแนกได้  3  แบบดังนี้

            แบบที่  1.   เปจะเม๊าะจรูก (กระทงจมูกหมู) หรือกระทงสังเวยทรงสามเหลี่ยม  จะทำจากกาบกล้วยเป็นรูปสามเหลี่ยม ขัดพื้นด้วยไม้ไผ่เพื่อรองวางใบกล้วยสำหรับใส่อาหารคาวหวานเซ่นสังเวยผีตามสี่แยก สามแยก  หรือสถานที่ศักสิทธิ์

            แบบที่  2.    เปโบนจรุง(กระทงสี่เหลี่ยม)  ทำจากกาบกล้วยเช่นกัน เป็นรูปสี่เหลี่ยมจตุรัตขนาดใหญ่ตรงกลางจะขัดทำเป็นช่องขนาดเท่าๆกัน  8  ถึง  12  ช่อง เพื่อวางอาหารตามทำเนียมของพราหมณ์   ละจะมีการปักประดับรูปทงสามเหลี่ยมตามอายุ   และรูปคน   เปแบบดังกล่าวนี้จะใช้ในพิธีกรรมการแกกรั๊ว(สะเดาะเคราะห์)เท่านั้น

             แบบที่  3   เปจืง(กระทงมีขา) ทำจากกาบกล้วยในส่วนที่เป็นชั้นกระทงส่วนที่เป็นขาจะใช้ก้านกล้วยใช้สามขาหรือสี่ขาขึ้นอยู่กับรูปทรงตัวกระทงที่ใช้  ส่วนใหญ่แล้วมีแค่ชั้นเดียว  ภายในกระทงใส่เครื่องสังเวยบูชา   เปแบบนี้ใช้ในพิธีกรรมมม็วต(แม่มด)เป็นส่วนใหญ่   จะใช้ในช่วงพิธีการกาบเปในการปัญโจลมม็วต(เข้าทรงแม่มด)

          เป   ส่วนใหญ่แล้ว เป็นกระทงเครื่องสังเวยบูชา เทพ ชั้นรองลงมา และผี  ในพิธีกรรมเขมร 

          นอกจากนั้นแล้วเครื่องบัตรพลีบูชาในพิธีกรรมเขมรอีกอย่างหนึ่งที่ทุกคนต้องมีเพื่อเป็นเครื่องบูชาประจำตัวมาตั้งแต่เกิดตามลักษณะการเกิดขึ้นมาของคนคนนั้นซึ่งต้องมีผู้ทำคลอดเรี่ยกว่า จม๊อบ(หมอตำแย)และกรูมม็วต(ครูแม่มด)เป็นผู้สั่งชี้แนะการทำ   เครื่องบูชาดังกล่าวนี้เรี่ยกว่า  จวมกรู( กระทงบูชาครู)จวามกรุแบ่งออกเป็น 2ประเภทจวมคือ

                                             จวมกรูประเจิตระมูลของเขมร

ที่มาภาพ ;http://www.khmerenaissance.info/beliefs_custome/kroukamneut.html   

จวมกรูมม็วตทำด้วยลูกมะพร้าวป้กประดับด้วยใบตาลตัดลายนกสานและดอกจำปีใช้ในพิธีกรรมการปัญโจมมม็วต(เข้าทรงเเม่มด)

            ประเภทแรก กรูกำเนิด(กระทงครูกำเนิด)   ซึ่งมี  5  แบบด้วยกัน

            แบบที่ 1. จวมโบน แปลว่า  กระทงสี่  เมื่อเด็กเกิดมาทุกคนต้องมีการทำแล้วนำไปวางที่หน้าประตูบ้านหรือบริเวณบ้าน   โดยกระทงแบบนี้ทำจากกะลามะพร้าวแบบง่ายๆในกระลาทาด้วยขมิ้นแล้วโรยดินลงไปใส่ด้วยใบพลู   บุหรี่  หมาก  ธูป  เทียน   จวมแบบนี้เสมือนทำชั่วคราวไว้ก่อนเมื่อมีเด็กเกิดมาหลังจากนั้นจึงค่อยทำขึ้นใหม่ให้สวยงามตามคำชี้แนะของ จม๊อบ(หมอตำแย)และกรูมม็วต(ครูแม่มด)

            แบบที่  2. จวมกรู   เป็นแบบของคนทั่วๆไปมีการเกิดแบบปกติไม่มีความพิสดารใดๆ  ลักษณะจวมจะเป็น กระทงควั่นทำจากไม้เป็นรูปสถูปสามชั้นทาขมิ้นให้เหลืองแต่ละชั้นปักประดับด้วยใบลำดวนม้วนเรี่ยกว่า  ขนัร  จนครบสามชั้น  ตรงยอดปักด้วยหมากแห้ง  และรอบจวมจะปักประดับด้วยใบตาลตัดฉลุลายอย่างสวยงามพร้อมนกสานติดที่ปลายใบตาลที่ตุดฉลุลายสี่ตัว  ถัดมาด้านนอกสุด จะประดับด้วยการเย็บใบตองประดับสี่มุม

           แบบที่   3. จวมกรูสนม  เป็นของคนที่เกิดมาโดยมีสายรกพันรอบศรีษระเชื่อว่าเป็นบุคลที่มีฤธานุภาพมาก   ลักษณะจวมกรูสนมแบบนี้จะทำแบบเดียวกับจวมกรูข้างต้นแต่ส่วนยอดจวมกรูสนมจะเย็บผ้าสีแดงทำเป็นหมวกหรือฉัตร         

           แบบที่    4. จวมกรูสังวาล  เป็นของคนที่ เกิดมาแล้วมีสายรกพันลำตัวเฉียงบ่า เชื่อว่าเป็นบุคลที่มีฤธานุภาพมาก     จวมกรูสังวาล จะเป็นแบบเดียวกับจวมกรูธรรมดาแต่จะมีด้ายสีแดงพันรอบจวมกรูสังวาล

           แบบที่    5. จวมกรูปะเจิตระมูล  เป็นของคนที่ เกิดมาแล้วมีสายรกพันเป้นเกลียวรอบเอว เชื่อว่าเป็นบุคลที่มีฤธานุภาพมาก     จวมกรูสังวาล จะเป็นแบบเดียวกับจวมกรูธรรมดาแต่จะใช้เทียนเกลียวพันรอบจวมกรูสังวาล

          ประเภทที่สอง    จวมกรูมม็วต(กระทงแม่มด)มีแบบบเดียว จะทำจากลูกมะพร้าวสดปอกเปลือกทาสีเหลืองทำเป็นสถูปทำเช่นเดียวกับจวมกรูที่กล่าวมาข้างต้นจะใช้ในการตั้งบูชาการปัญโจลมม็วต(เข้าทรงแม่มด)บุคคลที่จะใช้ตั้งบูชาร่วมจวมกรูกำเนิดจะต้องได้มาซึ่งผ่านการเล่นมม็วตจึงมีตั้งใว้เป็นของบูชาประจำบ้านเรือนได้

          จวมกรูต่างๆนี้ส่วนใหญ่แล้วเป็นกระทงเครื่องบูชาครูที่ให้กำเนิดมีความเกี่ยวข้องในเรื่องการเกิดและพิธีกรรมการปัญโจลมม็วต(การเข้าทรงรักษาโรค)ของคนไทยเชื้อสายเขมร

          เครื่องบูชาประเภทถัดมาในแบบฉบับของชาวเขมรคือ    ซลาเถือร(หมากธรรม)   ส่วนใหญ่แล้วจะเป็นเครื่องบูชาเทพในคติพื้นบ้านเช่นบูชาผี    บูชาทางพระพุทธศานา      บูชาทางพิธีพราหมณ์    โดยมีการทำเพื่อบูชาที่แตกต่างกันออกไป  ตามพิธีกรรม  สามารถจำแนกได้   3   แบบ

      สังเกต ซลาเถือร(หมากธรรม)วางข้างจวมกรูกำเนิด ใช้ในพิธีกรรมปัญโจลมม็วต

ที่มาภาพ ; http://www.khmerenaissance.info/beliefs_custome/kroukamneut.html    

สังเกต ซลาเถือร แบบที่  2 ใช้ในพิธีกรรมไหว้ครูการปัญโจลมม็วต(เข้าทรงแม่มดเขมร)

ซลาเถือร(หมากธรรม)ที่วางเซ่นบนบ้านในเรือนหอเจ้าบ่าวเจ้าสาวในพิธีกรรมเเซนการ์(แต่งงานเขมร)

           แบบที่   1. ใช้บูชาในทางศานาพระพุทธศานาพิธีพราหมณ์    ซลาเถือร(หมากธรรม)จะทำจาก  ก้านกล้วยปักธูป  เทียน    และใบไม้  ทำเป็นคู่    บูชาสิ่งศักสิทธิ์

          แบบที่   2. ใช้บูชาในพิธีกรรมการปัญโจลมม็วลบูชาครู    ทำจากหน่อกล้วยตัดเป็นแว่นปักใบขนุน  มักจะใช้บูชาเป็นคี่

           แบบที่   3 . ใช้ในพิธีกรรมศพ  โดยทำขึ้นจากต้นกล้วยขนาดใหญ่ตัดเป็นเเว่นปักประดับด้วยใบโพธิ์ ปักธูป  เทียน  วางบริเวณที่นอนของคนตายที่เคยใช้

         นอกจากนั้นยังมี  แบบที่   4   คือการทำจากลูกมะพร้าว   ปักประดับด้วยใบขนุน   ธูป    แต่ไม่ทราบว่าใช้ในพิธีกรรมใด

ซลาเถือร  เป็นเครื่องบูชาในพิธีกรรมทั่วๆไปไม่ว่าจะเป็นพิธีกรรมทางศาสนา    พิธีกรรมความเชื่อในการตาย   และพิธีกรรมความเชื่อในการเข้าทรง

          เครื่องบูชาสุดท้ายในพิธีรรมชาวไทยเชื้อสายเขมร     คือ  เสรากันจือ (ข้าวกระบุง)หรือ เสรากะเพ๊าะ(กะเพ๊าะจะมีขนาดเล็กกว่ากระบุง)   ซึ่งส่วนใหญ่แล้วจะมีลักษณะคล้ายๆกัน   อันได้แก่  

            เสรากันจือ(ข้าวกระบุง)ใช้ในพิธีกรรมเซ่นกลางปะรำพิธีหรือบนบ้าน

 เสรากันจือใช้ในพิธีกรรมงานศพ และเสรากันจือที่ใช้ในพิธีกรรมแต่งงานกลางปะรำพิธี

ที่มาภาพ: http://www.khmerenaissance.info/beliefs_custome/srove_kanchoe.htm

เสรากันจือ(ข้าวกระบุง)วางหินลับมีด วางไว้บริเวณบันไดบ้านในพิธีกรรมล้างเท้าในงานแซนการ์(แต่งงานเขมร)

เสรากันจือ(ข้าวกระบุง)หลังจากคู่เจ้าบ่าวเจ้าสาวขึ้นบันไดบ้านไปเสรากันจือนี้จะต้องเขี่ยให้ข้าวหก  แสดงถึงความอุดมสมบูรณ์

               แบบที่  1. ในกะเพ๊าะจะบรรจุข้าวเปลือกเต็มวางหินลับมีดบนข้าวสาร  และขวาน เงิน    นิยมใช้วางบริเวณบันไดเวลาขึ้นบ้านใหม่หรืออาคารใหม่ต่างๆ     งานเเต่งงานก่อนจะก้าวขึ้นบ้าน

         แบบที่   2. เป็นลักษณะเดียวกันกับแบบแรกแต่มีการเพิ่มการวางใข่สุกข้าวสุก และกรวยดอกไม้  ซึ่งจะไม่วางที่บันไดบ้านเหมือนแบบเเรกแต่จะวางกลางประรำพิธี  ไม่ว่าจะเป็นงานเเต่ง    และงานพิธีปัญโจลมะมม็วตเท่านั้น

         แบบที่   3 .มีลักษณะเดียวกันกับแบบที่แบบที่หนึ่งที่สองแต่จะมีการวางเคียวเกี่ยวข้าว  ปักธูป  เทียน ใบพลู  ซลาเถือร(หมากธรรม) ข้าวสารในถ้วย  เเละเครื่องเซ่นต่างๆนิยมใช้ในพิธีกรรมงานศพ

         เครื่องบูชาชนิดต่างๆแบบเขมรปัจจุบันยังมีให้พบเห็นบ้างในพิธีกรรมที่สำคัญในสังคมคนไทยเชื้อสายเขมร    แต่บางอย่างก็กำลังจะหายเเละลืมเลือน    ถูกแทนที่ด้วยเครื่องบูชาเซ่นสังเวยแบบสากลนิยมตามวัฒนธรรมหลัก   มีปัจจัยหลายปัจจัยที่ทำให้ความเปลี่ยนแปลงเกี่ยวกับวัฒนธรรมการใช้เครื่องบูชาของคนไทยเชื้อสายเขมร  กำลังจะหดหายลืมเลือนและเลือนลางไปในวิถีสังคม  และต้องยอมรับในความเปลี่ยนแปลงแห่งวิถีการบูชาในแบบธรรมเนียมเขมรโบราณ  แม้จะสืบทอดและอนุรักษ์ไว้แต่ก็ต้องถึงคราวเลือนหายไปเป็นอนิจจัง

ข้อมูลประกอบการเขียน 

      สันธนะ  ประสงค์สุข."ชีวิตและวัฒนธรรม: บายสีในพิธีกรรม".วารสารเมืองโบราณ ปีที่ 30 เล่มที่ 1มกราคม-มีนาคม 2547:138 - 143 .

      มงกุฏ   แก่นเดียว."กรู(ครู-เขมร) : ความเชื่อ".สารานุกรรมวัฒนธรรมไทยภาคอีสานเล่ม 1 (2542):80-83.

       มงกุฏ   แก่นเดียว."จวม(กระทงบูชา-เขมร) : ความเชื่อ".สารานุกรรมวัฒนธรรมไทยภาคอีสานเล่ม 3 (2542):863-864.