ปันโจลมม็วตการรักษาโรคด้วยความชื่อและดนตรีในวิถีเขมรอีสานใต้ 

        ฤดูกาลผันเปลี่ยนจากฤดูกาลเก็บเกี่ยวข้าว      ผ่านพ้นเข้าสู่ฤดูกาลว่างเว้นจากการทำไร่ไถนาในสังคมชาวไทยเชื้อสายเขมรนั้นให้ความสำคัญเกื่ยวกับความเชื่อ    วิถีแห่งการประกอบกิจกรรมต่างๆในชีวิตประจำวัน ซึ่งในความเป็นจริงล้วนเผชิญกับอุปสรรคต่างๆนานา       ความเชื่อที่ว่าด้วยการรักษาโดยการนำเอาดนตรีกับความเชื่อมาผนวกเข้าด้วยกันถือเป็นกุสโลบายวิถีแห่งวิธีการที่สอดแทรกและหาหนทางการนำเนิดสู่การวินิจฉัยสิ่งที่เหลือเชื่อหรือเกินความคาดหมาย      ที่อาจจะไม่ล่วงรู้มาก่อนในการรักษาโรคหรือพยาการณ์   การใช้ศาสตร์ทางดนตรีมาผนวกเข้ากับความเชื่อ   นอกจากการรักษาทางยาที่มีมาแล้ว   สิ่งนี้ถือเป็นปัจจัยสำคัญในสังคมยุคสมัยโบราณที่ห่างไกลความเจริญความก้าวยังเข้ามาไม่ถึง   ถือเป็นสิ่งที่ขาดมิได้เป็นอย่างยิ่ง  

                                       มม็วตกำลังเข้าทรงหรือที่เรี่ยกว่า  ปัญโจล

         ปัญโจล แปลว่า  การเข้าทรง  , มม็วต   แปลว่า   แม่มด   , ปัญโจลมม็วต (ปัน - โจล - มะ - ม็วด)   หมายถึงการ  เข้าทรงแม่มด     อันมีวัตถุประสงค์เพื่อทำการรักษาโรค  หรือการ แสดงการขอบคุณ บนบานสานกล่าวจากการกระทำอันใด   ล่วงเกินโดยเจตนาหรือไม่ก็ตาม  ในสังคมชาวเขมรอีสานใต้   

          การละเล่นดังกล่าวนี้พบอยู่ทั่วไปในสังคมชาวไทยเชื้อสายเขมรมีมาตั้งแต่สมัยใดไม่ปรากฏหลักฐานที่แน่ชัด เข้าใจว่าน่าจะมีแบบแผนมาจากความเชื่อไม่น้อยกว่าสมัยอาณาจักเขมรรุ่งเรือง   การปัญโจลมม็วตนี้แม้หากล่วงมากว่าหลายร้อยพันปี    การละเล่นดังกล่าวในสังคมชาวไทยเชื้อสายเขมรก็มิได้เลือนหายตายจากไป             ถึงแม้เทคโนโลยีทางการเเพทย์ก้าวหน้าสุดขีดจนเพียงใด      แต่ความเชื่อที่ถือเป็นภูมิปัญญาของชาวไทยเชื่อสายเขมรในการรักษาโรคในรูปแบบนี้ก็มิถูกลบล้างออกไปจากบทบาทแห่งวิทยาการทางการเเพทย์ที่ทันสมัย      แต่ยังคงเดินทางก้าวขนาดควบคู่กับการรักษาในรูปแบบทางการแพทย์ที่ทันสมัยที่เรี่ยกว่าแพทย์แผนปัจจุบัน  แพทย์แผนโบราณ   สุดท้ายความเชื่อดังกล่าวอาจเรี่ยกได้ว่าเป็นการรักษาในรูปแบบแพทย์แผนทางเลือกที่เกิดจากความเชื่อที่เกินจะอธิบายในความลึกซึ้งความเข้าใจถ่องแท้ในขนบความเชื่อดังกล่าว ได้

      เรื่องเล่าเกี่ยวกับการรักษาโรคด้วยความเชื่อและดนตรีนั้นเป็นสิ่งที่เหลือเชื่อที่คนต่างถิ่นนอกเหนือจากคนในสังคมชาวไทยเชื้อสายเขมร   เห็นว่าเป็นเรื่องที่เกินที่จะเป็นไปได้เป็นเรื่องที่งมงาย   ซึ่งเป็นสิ่งที่อธิบายได้อยากมากๆเพราะเป็นในเรื่องสิ่งที่เหนือจากกฎธรรมชาติ 

       การปัญโจลมม็วต   นิยมเล่นหลังจากฤดูกาลเก็บเกี่ยวแล้วเสร็จ อยู่ในช่วงเดือน กุมภาพันธ์  -  กลางเดือนเมษายน    การเล่นนอกเหนือจากฤดูกาลดังที่กล่าวอาจเป็นเพราะความฉุกลหุกเร่งด่วนจากการบนบานสานกล่าวหรือความต้องการในการคาดการณ์หรือพยากรณ์จากแม่ครูหรือผู้พยากรณ์อวุโสในชุมชนนั้น    การเตรียมการในพิธีการนี้เริ่มต้นล่วงหน้าหลายวันโดยนับวันหลักๆรวมได้สามวัน   คือวันเเรกก่อนวันได้ฤกธิ์ต้องมีการเตรียมการจัดเเจงข้าวของเชิญเเขกญาติคณะแม่มดที่เคยผ่านการปัญโจลแม่มดในเครือญาติต้องเซิญมาให้หมดเท่าที่จะทำได้   วันที่สองคือวันได้ฤกธิ์หรือวันจริงเจ้าภาพ

                 บรรดามม็วตที่กำลังฟ้อนรำกลางปะรำพิธีมม็วตในร่างทรง

                             ร่างทรงมม็วตในวัยแม่เฒ่าที่ต้องทำหน้าที่ฟ้อนรำในพิธี

                       ท่ารำซาร์ปดาน(การรื้อปะรำ)ท่ารำสุดท้ายในพิธีกรรมมม็วต

และเเขกต้องเตรียมปลูกปะรำที่บริเวณลานบ้านและเตรียม  เครื่องบัตพลีในพิธีกรรมที่เรี่ยกว่า จวมกรู   สำหรับไหว้ครูมาจัดวางกลางปะรำพิธีให้เรียบร้อย   หลังจากนั้นได้เวลา

                    เครื่องบัตรพลีที่เรียกว่า  จวมกรู  ที่จะขาดไปเสียมิได้

                                   เครื่องเซ่นไหว้ผีหรือไหว้ครูนอกปะรำพิธี

ประมาณพลบค่ำหกโมงเย็นถึงสองทุ่มหรือกินเวลาไปถึงสามทุ่มเหล่าบรรดาคณะดนตรีกันตรึม  หรือคณะหมอแคน    คณะฆ้องกลอง   จะทำการประโคม   บรรเลงเพลงอัญเชิญ ร่างทรงให้มาประทับที่ร่างทรงของแม่มดเจ้าภาพ   ตามด้วยเหล่าแม่มดที่เคยผ่านพิธีการปัญโจลมม็วตมาร่วมฟ้อนรำ   หลังจากการเตรียมพร้อมเข้าทรงเรียบร้อยทั้งหมู่คณะเเล้วแม่มดทุกคนจะร่วมกันฟ้อนรำรอบจวมครูหรือเครื่องบัตพลีที่วางกลางปะรำด้วยท่วงท่าและบทเพลงตามแบบฉบับเขมรอีสานใต้  โดยใช้ท่า  กั๊จปกา(การเด็ดดอกไม้ไหว้ครู)อันเป็นท่าไหว้ครู   ตามด้วย ท่าจักจะเวีย    อมตู๊ก(ท่าพายเรือ)  ท่าซาร์ปดาน(ท่าลาหรือรื้อปะรำ)เป้นการสิ้นสุดการละเล่น  โดยมีการปัญโจลและฟ้อนรำทั้งคืนจนถึงรุ่งเช้าเวลา  แปดโมงเช้า  จึงสิ้นสุดการละเล่นดังกล่าว

       การรำในท่าอมตู๊ก(พายเรือ)หนึ่งในสี่ท่ารำพิธีปัญโจลมม็วตซึ่งบางชุมชนใช้เครื่องดนตรีในวัฒนธรรมอีสานตอนบนมาบรรเลงเป็นกลุ่มเครื่องบรรเลง  หนึ่งในสามกลุ่มเครื่องบรรเลง  แต่ยังคงซึ่งทำนองการบรรเลงแบบเขมร

พิธีการอุ้มกระเซอตะออ ระหว่างการรำอมตู๊ก(พายเรือ) เป็นการแสดงการขอบคุณ

         ดนตรีสมัยก่อนมีเพียงแค่กลอง  ฆ้อง   คนเจรียง    อย่างละคน  เท่านั้น   แต่แถบจังหวัดสุรินทร์มีการใช้ ซอหรือตรัว   ปี่อ้อ    เข้ามาประสมวง  และได้รับเอาการใช้แคนในวัฒนธรรมของสาวอีสานตอนบนมาใช้ด้วย   จึงเกิดการผสมผสาน  ซึ่งบทเพลงที่ใช้ส่วนใหญ่จะเป็นทำนองดังเดิมในวัฒนธรรมเขมรอีสานใต้เป็นสำคัญ   

          สมัยเมื่อ 17- 18 ปีก่อน ป้าญาติผู้ใหญ่ป่วยเป็นโรคมะเร็งเต้านมข้างขวารักษาทุกรูปแบบไม่ว่าจะเป็นแพทย์แผนปัจจุบัน  แพทย์แผนโบราณ  จนหมดทางเลือกเกินที่จะเยียวยา รักษาร่วมหลายปี  ในช่วงชีวิตสุดท้ายจึงปรึกษาหารือกับทางญาติพี่น้องตัดสินใจหยุดการรักษาในแพย์แผนปัจจุบันหันมาได้ความเชื่อเเละดนตรีที่มีมาในสังคมชาวไทยเชื้อสายเขมรซึ่งเป็นวิธีการสุดท้ายในการเยียวยารักษา ในขณะนั้นตัวคนไข้เองไม่สามารถลุกและยกแขนยกขาได้เลยได้แต่เพียงนอนรอวันสุดท้ายของลมหายใจไม่เคยมีวันไหนที่จะยกแขนตัวเองได้อย่างคนปกติ   แต่มาวันที่จัดพิธีกรรมการปัญโจลมม็วตให้ปรากฏว่าแม้แต่ตัวคนไข้เองที่นอนขยับอะไรไม่อยู่บนบ้านสารมารถขยับแขนยกแขนได้เองเยี่ยงคนปกติอย่างเหลือเชื่อญาติพี่น้องต่างดีใจ   พิธีกรรมดังกล่าวดำเนินต่อไปโดยมีตัวเเทนและแม่ครูทำพิธีและคณะบรรเลงดนตรีประโคมการปัญโจล   กระทั่งเวลา  สามทุ่มคนไข้ที่นอนอยู่บนบ้านได้ยินเสียงการประโคมดนตรีอันไพเราะสามารถที่จะยกแขนขึ้นมาทำท่าฟ้อนรำชูไม่ชูมือ อย่าประหลาดใจ  มองที่แววตาสีหน้าดูร่าเริงสดชื่น   พอรุ่งเช้าสามารถ   หยิบจับขยับเเขนได้เป็นปกติ  แม้การจัดพิธีกรรมดังกล่าวล่วงเลยเลิกราไปกว่าหนึ่งเดือน คนไข้สามารถใช้มือหยิบจับสิ่งของได้เองเป็นปกติ   จนกระทั่งลมหายใจเฮือกสุดท้ายสิ้นลงด้วยโรคมะเร็งเต้านม  ซึ่งเป็นช่วงระยะเวลาที่เหลือเชื่อไม่รู้ว่าเป็นเพราะอะไรกันเเน่   แต่นี่มิใช่เป็นเหตุการณ์เดียวในลักษณะนี้จากการใช้พิธีกรรมการปัญโจลมม็วตเข้ามาเกี่ยวข้องในการรักษา   แต่มีปรากฎการณ์หลายอย่างเช่นเดียวกับการรักษาด้วยวิธีดังกล่าวหลายเหตุการณ์ที่ทุกคนเองโดยเฉพาะคนในสังคมวัฒนธรรมเขมรอีสานใต้ถือว่าพิธีกรรมการปัญโจลมม็วตเป็นพิธีกรรมการรักษที่บรรพษุรุษสั่งสมสืบทอดและถ่ายทอดแก่ลูกหลานมา    ทั่วคนทุกบ้านต้องมีมม็วตในสายตระกูลประจำตระกูล

    ที่มา  :  ปันโจลมม็วตดนตรีรักษาโรค วารสารเมืองโบราณ ปีที่ 33 ฉบับที่  4  ตุลาคม - ธันวาคม  2550  หน้า  104 - 109